ئىسلامىي جەمئىيەتنىڭ ئاساسلىرى
«تەپسىر جەۋھەرلىرى» ناملىق ئەسەردىن بىر قانچە ئايەتنىڭ تەپسىرى)

﴿ وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعۡبُدُوٓاْ إِلَّآ إِيَّاهُ وَبِٱلۡوَٰلِدَيۡنِ إِحۡسَٰنًاۚ إِمَّا يَبۡلُغَنَّ عِندَكَ ٱلۡكِبَرَ أَحَدُهُمَآ أَوۡ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُل لَّهُمَآ أُفّٖ وَلَا تَنۡهَرۡهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوۡلٗا كَرِيمٗا ٢٣ وَٱخۡفِضۡ لَهُمَا جَنَاحَ ٱلذُّلِّ مِنَ ٱلرَّحۡمَةِ وَقُل رَّبِّ ٱرۡحَمۡهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرٗا ٢٤ رَّبُّكُمۡ أَعۡلَمُ بِمَا فِي نُفُوسِكُمۡۚ إِن تَكُونُواْ صَٰلِحِينَ فَإِنَّهُۥ كَانَ لِلۡأَوَّٰبِينَ غَفُورٗا ٢٥ وَءَاتِ ذَا ٱلۡقُرۡبَىٰ حَقَّهُۥ وَٱلۡمِسۡكِينَ وَٱبۡنَ ٱلسَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرۡ تَبۡذِيرًا ٢٦ إِنَّ ٱلۡمُبَذِّرِينَ كَانُوٓاْ إِخۡوَٰنَ ٱلشَّيَٰطِينِۖ وَكَانَ ٱلشَّيۡطَٰنُ لِرَبِّهِۦ كَفُورٗا ٢٧ وَإِمَّا تُعۡرِضَنَّ عَنۡهُمُ ٱبۡتِغَآءَ رَحۡمَةٖ مِّن رَّبِّكَ تَرۡجُوهَا فَقُل لَّهُمۡ قَوۡلٗا مَّيۡسُورٗا ٢٨ وَلَا تَجۡعَلۡ يَدَكَ مَغۡلُولَةً إِلَىٰ عُنُقِكَ وَلَا تَبۡسُطۡهَا كُلَّ ٱلۡبَسۡطِ فَتَقۡعُدَ مَلُومٗا مَّحۡسُورًا ٢٩ إِنَّ رَبَّكَ يَبۡسُطُ ٱلرِّزۡقَ لِمَن يَشَآءُ وَيَقۡدِرُۚ إِنَّهُۥ كَانَ بِعِبَادِهِۦ خَبِيرَۢا بَصِيرٗا ٣٠ وَلَا تَقۡتُلُوٓاْ أَوۡلَٰدَكُمۡ خَشۡيَةَ إِمۡلَٰقٖۖ نَّحۡنُ نَرۡزُقُهُمۡ وَإِيَّاكُمۡۚ إِنَّ قَتۡلَهُمۡ كَانَ خِطۡـٔٗا كَبِيرٗا ٣١ وَلَا تَقۡرَبُواْ ٱلزِّنَىٰٓۖ إِنَّهُۥ كَانَ فَٰحِشَةٗ وَسَآءَ سَبِيلٗا ٣٢ وَلَا تَقۡتُلُواْ ٱلنَّفۡسَ ٱلَّتِي حَرَّمَ ٱللَّهُ إِلَّا بِٱلۡحَقِّۗ وَمَن قُتِلَ مَظۡلُومٗا فَقَدۡ جَعَلۡنَا لِوَلِيِّهِۦ سُلۡطَٰنٗا فَلَا يُسۡرِف فِّي ٱلۡقَتۡلِۖ إِنَّهُۥ كَانَ مَنصُورٗا ٣٣ وَلَا تَقۡرَبُواْ مَالَ ٱلۡيَتِيمِ إِلَّا بِٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُ حَتَّىٰ يَبۡلُغَ أَشُدَّهُۥۚ وَأَوۡفُواْ بِٱلۡعَهۡدِۖ إِنَّ ٱلۡعَهۡدَ كَانَ مَسۡـُٔولٗا ٣٤ وَأَوۡفُواْ ٱلۡكَيۡلَ إِذَا كِلۡتُمۡ وَزِنُواْ بِٱلۡقِسۡطَاسِ ٱلۡمُسۡتَقِيمِۚ ذَٰلِكَ خَيۡرٞ وَأَحۡسَنُ تَأۡوِيلٗا ٣٥ وَلَا تَقۡفُ مَا لَيۡسَ لَكَ بِهِۦ عِلۡمٌۚ إِنَّ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡبَصَرَ وَٱلۡفُؤَادَ كُلُّ أُوْلَٰٓئِكَ كَانَ عَنۡهُ مَسۡـُٔولٗا ٣٦ وَلَا تَمۡشِ فِي ٱلۡأَرۡضِ مَرَحًاۖ إِنَّكَ لَن تَخۡرِقَ ٱلۡأَرۡضَ وَلَن تَبۡلُغَ ٱلۡجِبَالَ طُولٗا ٣٧ كُلُّ ذَٰلِكَ كَانَ سَيِّئُهُۥ عِندَ رَبِّكَ مَكۡرُوهٗا ٣٨ ذَٰلِكَ مِمَّآ أَوۡحَىٰٓ إِلَيۡكَ رَبُّكَ مِنَ ٱلۡحِكۡمَةِۗ وَلَا تَجۡعَلۡ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ فَتُلۡقَىٰ فِي جَهَنَّمَ مَلُومٗا مَّدۡحُورًا ٣٩ أَفَأَصۡفَىٰكُمۡ رَبُّكُم بِٱلۡبَنِينَ وَٱتَّخَذَ مِنَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ إِنَٰثًاۚ إِنَّكُمۡ لَتَقُولُونَ قَوۡلًا عَظِيمٗا ٤٠ وَلَقَدۡ صَرَّفۡنَا فِي هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانِ لِيَذَّكَّرُواْ وَمَا يَزِيدُهُمۡ إِلَّا نُفُورٗا ٤١ ﴾

تەرجىمىسى

23 _ رەببىڭ پەقەت ئۆزىگىلا ئىبادەت قىلىشىڭلارنى ۋە ئاتا _ ئاناڭلارغا (قىلىشقا تېگىشلىك ياخشىلىق ۋە خىزمەتلەرنى) ۋايىغا يەتكۈزۈپ  قىلىشىڭلارنى پەرز قىلدى، ئەگەر سېنىڭ يېنىڭدا ئۇلارنىڭ بىرى يا ئىككىلىسىگە قېرىلىق يەتكەن بولسا، ئۇلارغا «ئوف!» دېمىگىن (يەنى شۇنچىلىك گەپنىمۇ قىلمىغىن)، ئۇلارغا قوپاللىق قىلمىغىن، ئۇلارغا ھۆرمەت بىلەن يۇمشاق سۆز قىلغىن.

24 _ ئۇلارغا چوڭقۇر مېھرىبانلىقتىن ناھايىتى كەمتەر، مۇلايىم بولغىن ۋە: «ئى رەببىم! ئۇلار مېنى كىچىكلىكىمدە (مېھرى بىلەن) تەربىيەلىگەندەك، سەن ئۇلارغا رەھمەت قىلغىن» دېگىن.

25 _ رەببىڭلار دىلىڭلاردىكىنى ئوبدان بىلگۈچىدۇر، ئەگەر سىلەر ياخشى بولساڭلار، شەكسىزكى، ئاللاھ داۋاملىق تەۋبە قىلغۇچىلارنى ناھايىتى مەغپىرەت قىلغۇچىدۇر.

26 _ تۇغقانغا، مىسكىنگە، (ئىقتىسادىدىن ئايرىلىپ قالغان) مۇساپىرغا (خەير _ ساخاۋەتتىن) ھەققىنى بەرگىن، (پۇل _ مېلىڭنى كېرەكسىز يەرگە) بۇزۇپ _ چاچمىغىن.

27 _ چۈنكى، بۇزۇپ _ چاچقۇچىلار ھەقىقەتەن شەيتانلارنىڭ قېرىنداشلىرىدۇر، شەيتان رەببىگە قارىتا تولىمۇ تۇزكوردۇر.

28 _ ئەگەر (سەن بىر نەرسە بېرىدىغان شارائىتتا بولمىغانلىقتىن، ئۇ موھتاجلارنى) قۇرۇق قول قايتۇرماقچى بولساڭ، رەببىڭدىن كۈتۈۋاتقان رەھمەت (رىزىق)نى كۆزدە تۇتۇپ، ئۇلارغا چىرايلىق گەپ قىلغىن.

29 _ (بېخىللىق قىلىپ) قولۇڭنى بوينۇڭغا باغلىۋالمىغىن، (چېكىدىن ئاشۇرۇۋېتىپ) قولۇڭنى پۈتۈنلەي ئېچىۋەتمىگىن، (بولمىسا) مالامەتكە، پۇشايمانغا قالىسەن.

30 _ شۈبھىسىزكى، سېنىڭ رەببىڭ خالىغان ئادەمنىڭ رىزقىنى كەڭ قىلىدۇ، (خالىغان ئادەمنىڭ رىزقىنى) تار قىلىدۇ. چۈنكى، رەببىڭ بەندىلىرىنى (ۋە ئۇلارنىڭ ئەھۋالىنى) بىلىپ تۇرغۇچىدۇر، كۆرۈپ تۇرغۇچىدۇر.

31 _ كەمبەغەللىكتىن قورقۇپ بالىلىرىڭلارنى ئۆلتۈرمەڭلار([1]). ئۇلارنىڭمۇ، سىلەرنىڭمۇ رىزقىڭلارنى بىز بېرىمىز. شەكسىزكى، ئۇلارنى ئۆلتۈرۈش چوڭ گۇناھتۇر.

32 _ زىناغا يېقىنلاشماڭلار، چۈنكى، ئۇ قەبىھ ئىشتۇر، يامان يولدۇر.

33 _ ئاللاھ ئۆلتۈرۈشنى ھارام قىلغان جاننى ئۆلتۈرمەڭلار، (قىساس ئېلىشقا ئوخشاش) ئۆلتۈرۈلۈشكە تېگىشلىك بولغانلار بۇنىڭدىن مۇستەسنا. كىمكى ناھەق ئۆلتۈرۈلىدىكەن، ئۇنىڭ يېقىن تۇغقىنىغا تولۇق ھوقۇق بەردۇق. ئۇ قىساس ئېلىشتا چەكتىن ئاشمىسۇن. ئۇ (قىساس ئېلىشتا ئاللاھ تەرەپتىن) ھەقىقەتەن ياردەمگە ئېرىشكۈچىدۇر.

34 _ يېتىمنىڭ مال _ مۈلۈكىگە يېقىنلاشماڭلار، بالاغەتكە يەتكەنگە قەدەر (ئۇنىڭ پايدىسى ئۈچۈن) ئەڭ ئۇيغۇن ئۇسۇلدا يېقىنلىشىش بۇنىڭدىن مۇستەسنا. ئەھدىگە ۋاپا قىلىڭلار. چۈنكى، (قىيامەتتە) ئەھدىنىڭ سورىقى بار.

35 _ سىلەر (كىشىلەرگە) ئۆلچەپ بەرگەن ۋاقتىڭلاردا تولۇق ئۆلچەڭلار ۋە توغرا تارازىدا تارتىڭلار. بۇنداق قىلىش تولىمۇ ياخشىدۇر، نەتىجە ئېتىبارى بىلەن تېخىمۇ گۈزەلدۇر.

36 _ ئۆزۈڭ بىلمەيدىغان نەرسىگە ئەگەشمىگىن. چۈنكى، قۇلاق، كۆز، دىل قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى سوراققا تارتىلىدۇ.

37 _ سەن زېمىندا غادىيىپ ماڭمىغىن. چۈنكى، سەن (ھاكاۋۇرلۇقتىن ئايىغىڭ بىلەن) يەرنى تېشىۋېتەلمەيسەن، (ھەرقانچە غادايساڭمۇ) ئېگىزلىكتە تاغلارغا تەڭلىشەلمەيسەن.

38 _ بۇلارنىڭ ھەممىسى رەببىڭنىڭ دەرگاھىدا يامان كۆرۈلىدىغان قەبىھ ئىشلاردۇر.

39 _ بۇلار رەببىڭ ساڭا ۋەھيى قىلغان ھېكمەتلەرنىڭ بىر قىسمىدۇر، ئاللاھقا باشقا مەبۇدنى شېرىك قىلمىغىن، بولمىسا مالامەت قىلىنغان، (ئاللاھنىڭ رەھمىتىدىن) قوغلانغان ھالدا جەھەننەمگە تاشلىنىسەن.

40 _ ئەجىبا، رەببىڭلار سىلەرگە ئوغۇللارنى خاس قىلىپ، پەرىشتىلەرنى ئۆزىنىڭ قىزلىرى قىلىۋالغانمۇ؟ ([2]) شەكسىزكى، سىلەر ئېغىر بىر سۆزنى قىلىۋاتىسىلەر.

41 _ شەكسىزكى، ئۇلارنى ئىبرەت ئالسۇن دەپ، بۇ قۇرئاندا (ھەر خىل مەزمۇنلارنى) تۈرلۈك شەكىلدە بايان قىلدۇق، بىراق بۇ ئۇلارغا (ھەقىقەتتىن) تېخىمۇ يىراقلىشىشتىن باشقىسىنى زىيادە قىلمايۋاتىدۇ.

تەپسىرى

يۇقىرىقى ئايەتلەر ئالدى بىلەن كىشىلەرنى ئاللاھ تائالاغا شېرىك كەلتۈرۈشتىن توسۇش بىلەن باشلىنىپ، ئاتا _ ئانىغا جان-دىل بىلەن قېتىرقىنىپ خىزمەت قىلىش ۋە كامالىي ئېھتىرام بىلەن ئۇلارنى ھۆرمەتلەشكە بۇيرۇغان. بۇ ئايەتلەر ئىككى چوڭ ھەقنى بايان قىلغان. ئۇلارنىڭ بىرى، ئاللاھ تائالانىڭ ھەققى بولۇپ، بۇ ھەقنى ئاللاھ تائالاغا ھېچكىمنى شېرىك قىلماي، ئۇنىڭ ئۆزىگىلا ئىبادەت ۋە ئىتائەت قىلىش بىلەن ئادا قىلغىلى بولىدۇ. يەنە بىرى، ئاتا _ ئانىنىڭ ھەققى بولۇپ، بۇ ھەقنى ئۇلارغا مېھرىبانلىق يەتكۈزۈپ، ھۆرمىتىنى ۋە ئىززىتىنى جايىدا قىلىپ، جان كۆيدۈرۈپ خىزمەت قىلىش بىلەن ئادا قىلغىلى بولىدۇ. بۇ ئىككى ھەق ئىنساننىڭ ئۈستىدىكى ئەڭ مۇقەددەس ۋە ئەڭ چوڭ ھەقلەردۇر. چۈنكى، ئاللاھ تائالا بىزنى ياراتقان زات، ئاتا _ ئانا بولسا بىزنىڭ دۇنياغا كېلىشىمىزگە سەۋەب بولغان كىشىلەردۇر.

بۇ ئايەتلەرنىڭ ئاخىردا، بۇ بايانلارنىڭ ئاللاھ تائالادىن كەلگەن ۋەھيى ئىكەنلىكى، مۇشرىكلارنىڭ پەرىشتىلەرنى ئاللاھ تائالانىڭ قىزلىرى دەپ سۈپەتلىشىنىڭ قەبىھلىكى، «قۇرئان كەرىم»گە ھۆرمەتسىزلىك قىلىشىنىڭ ئەدەپسىزلىكى قاتارلىقلار بايان قىلىنغان.

بۇ ئايەتلەر پەرزەنتلەرنىڭ قانداقلا شارائىتتا بولسۇن، يەنى ئۇلار مەيلى باي بولسۇن، ياكى كەمبەغەل بولسۇن، مەيلى كۆڭۈللىرى خاتىرجەم بولسۇن، ياكى غەم ـ قايغۇ ئىچىدە بولسۇن، ھەر ھالەتتە، ئاتا ـ ئانىلىرىغا قېتىرقىنىپ، ئىخلاس بىلەن خىزمەت قىلىشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ئىپادىلەيدۇ. ھەتتا ئاللاھ تائالا پەرزەنتلەرنىڭ ئاچچىقىدىن ئۆزلىرىنى تۇتالمىغان ھالەتلەردىمۇ ئۇلارغا مالاللىقنى بىلدۈرىدىغان ئاددىي سۆزلەرنىمۇ قىلماسلىققا بۇيرۇيدۇ. خۇسۇسەن، ئاتا _ ئانىلار ياشىنىپ قالغاندا، ئۇلارنىڭ كۆڭلى نازۇك، گەپ كۆتۈرەلمەيدىغان بولۇپ قالىدىغان بولغاچقا، ئۇلارغا ئىنتايىن يۇمشاق ۋە سىلىق مۇئامىلىدە بولۇشنى ئالاھىدە ئەمر قىلىدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن، پەرزەنتلەر ئاتا ـ ئانىلارغا قوللىرىدىن كەلگەن پۈتۈن خىزمەتلەرنى قىلغاننىڭ سىرتىدا، ئاللاھ تائالادىن ئۇلارغا ھەر دائىم مەرھەمەت ۋە رەھمەت تىلەشنى تەۋسىيە قىلىدۇ. ئەڭ ئاخىردا ئاللاھ تائالا ئۇلارنىڭ دىللىرىدىكى پۈتۈن ئويلىغانلىرىنى بىلىدىغانلىقىنى ۋە ئۇلارغا ئاتا _ ئانىسىغا بولغان سەمىمىي ئىخلاسى ۋە مۇھەببىتىگە قاراپ مۇكاپات بېرىدىغانلىقىنى، گۇناھلىرىنى مەغپىرەت قىلىدىغانلىقىنى بايان قىلىش بىلەن بۇ تەۋسىيەلەرنى تاماملايدۇ.

﴿ إِحۡسَٰنًاۚ ﴾ (ئېھسان) دېگەن سۆز ئەرەب تىلىدا «ئىشنى قېتىرقىنىپ قىلىش»، «مۇكەممەل قىلىش» دېگەن مەنىدە كېلىدۇ. ﴿ ٱلَّذِيٓ أَحۡسَنَ كُلَّ شَيۡءٍ خَلَقَهُۥ﴾ يەنى ﴿ئاللاھ ھەر نەرسىنى ئەڭ مۇكەممەل ياراتقان زاتتۇر﴾ ([3]) دېگەن ئايەت بۇ مەنىنى ئىپادىلەيدۇ. بۇ سۆزنىڭ «ياخشىلىق قىلىش» دېگەن مەنىسىمۇ بار. ئەمما يۇقىرىقى ئايەتتىكى ﴿ إِحۡسَٰنًاۚﲏ﴾ دېگەن سۆز «ئاتا-ئانىغا ۋايىغا يەتكۈزۈپ خىزمەت قىلىش»،ۋە «ئاتا _ ئانىنى رازى قىلىش يولىدا جان _ دىل بىلەن ئىشلەش» دېگەن مەنىلەردە كەلگەن.

دىننىڭ ئۈچ مەرتىۋىسى بولۇپ، ئۇلار: ئىمان، ئىسلام ۋە ئېھساندىن ئىبارەتتۇر. ئىمام مۇسلىم ئۆمەر ئىبنى خەتتاب رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن رىۋايەت قىلىدۇكى، «بىز بىر كۈنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ يېنىدا ئولتۇراتتۇق. ئالدىمىزغا ھېچقايسىمىز تونۇمايدىغان بىر ئادەم كەلدى. ئۇنىڭ كىيىمى ئاپئاق، چېچى قاپقارا ئىدى، ئۇ ئۇزۇن يولدىن كەلگەندەك كۆرۈنمەيتتى. ئۇ ئادەم پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئالدىغا كېلىپ، تىزىنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تىزىغا چاپلاپ ئولتۇردى ۋە ئىككى قولىنى ئۇنىڭ يۇتىسىغا قويۇپ تۇرۇپ، ‹ئى مۇھەممەد! ئىسلام دېگەن نېمە؟› دەپ سورىدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭغا: ‹ئىسلام — ئاللاھتىن باشقا ھېچقانداق ئىلاھ يوقلۇقىغا، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرى ئىكەنلىكىگە گۇۋاھلىق بېرىش، ناماز ئوقۇش، زاكات بېرىش، رامىزاندا روزا تۇتۇش ۋە قۇربى يەتسە ھەج قىلىشتۇر› دەپ جاۋاب بەردى. ئاندىن ئۇ ئادەم ‹توغرا دېدىڭ› دېدى. بىز ئۇنىڭ ئۆزى سوراپ يەنە ئۆزىنىڭ تەستىقلىغانلىقىغا ھەيران قالدۇق. ئاندىن ‹ئىمان دېگەن نېمە؟› دەپ سورىدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭغا: ‹ئىمان— ئاللاھقا، ئۇنىڭ پەرىشتىلىرىگە، كىتابلىرىغا، پەيغەمبەرلىرىگە، قىيامەت كۈنىگە ۋە ياخشىلىق – يامانلىق ئاللاھنىڭ تەقدىرى بىلەن بولىدىغانلىقىغا ئىمان ئېيتىشتۇر› دەپ جاۋاب بەردى. ئاندىن ئۇ ئادەم ‹توغرا دېدىڭ› دېدى. ئاندىن ‹ئېھسان دېگەن نېمە؟› دەپ سورىدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭغا: ‹ئېھسان — ئاللاھنى كۆرۈپ تۇرۇۋاتقاندەك ئىبادەت قىلىشتۇر. گەرچە سەن ئاللاھنى كۆرەلمىسەڭمۇ، ئاللاھ سېنى كۆرۈپ تۇرىدۇ› دەپ جاۋاب بەردى. ئاندىن ئۇ ئادەم ‹قىيامەت قاچان بولىدۇ؟› دەپ سورىدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭغا: ‹بۇ مەسىلىنى سورىغۇچىدىن سورالغۇچى ياخشىراق بىلىدۇ› دەپ جاۋاب بەردى. ئاندىن ئۇ ئادەم ‹ئۇنداقتا، قىيامەتنىڭ ئالامەتلىرى قايسىلار؟› دەپ سورىدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭغا: ‹دېدەكنىڭ ئۆز خوجايىنىنى تۇغۇشى ۋە يالىڭاياق پادىچىلارنىڭ ئېگىز بىنالارغا ئىگە بولۇشىدۇر› دەپ جاۋاب بەردى. ئاندىن ئۇ ئادەم كېتىپ قالدى، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىرئاز ئولتۇرۇۋالغاندىن كېيىن، ‹ئى ئۆمەر! مەندىن سوئال سورىغان كىشىنىڭ كىم ئىكەنلىكىنى بىلەمسەن؟› دەپ سورىدى. مەن ‹ئاللاھ ۋە ئۇنىڭ پەيغەمبىرى بىلىدۇ› دېدىم. ئاندىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: ‹ئۇ جىبرىل ئىدى، سىلەرگە دىنىڭلارنى ئۆگىتىش ئۈچۈن كەلدى› دېدى»([4]).

دېمەك، مۇكەممەل ئورۇنداش، قېتىرقىنىپ قىلىش دېگەن مەنىدە كەلگەن ۋە دىننىڭ ئىمان ۋە ئىسلامدىن كېيىنكى مەرتىۋىسى بولغان «ئېھسان»نى «ياخشىلىق قىلىش» دېگەن ئاددىي مەنىدە چۈشىنىش توغرا بولمايدۇ. بۇنىڭغا ئاساسەن،  «ئاتا-ئانىغا ئېھسان قىلىش» دېگەننى «ئاتا-ئانىغا ياخشىلىق قىلىش» دەپلا چۈشىنىش توغرا ئەمەس. چۈنكى، بىراۋغا ياخشىلىق قىلىش دېگەن خالىسانە ياردەم قىلىپ قويۇش، خەير-ساخاۋەت قىلىپ قويۇش دېگەن بولىدۇ. ھالبۇكى، ئاتا-ئانىغا ئېھسان قىلىش پەرزدۇر. پەرز بولغاندىمۇ ئادەتتىكى پەرزلەردىن ئەمەس، بەلكى ئاللاھقا ئىبادەت قىلىشتىن كېيىنكى ئىككىنچى چوڭ پەرزدۇر. يۇقىرىقى: ﴿ وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعۡبُدُوٓاْ إِلَّآ إِيَّاهُ وَبِٱلۡوَٰلِدَيۡنِ إِحۡسَٰنًاۚ ﴾ دېگەن ئايەتنىڭ مەنىسى بۇنى تەقەززا قىلىدۇ.

 شۇڭا ئاتا-ئانىغا قىلىنىدىغان ئېھسان باشقىلارغا قىلىپ قويىدىغان خەير-ئېھسانغا ۋە خالىسانە ياردەملەرگە ئوخشىمايدۇ. چۈنكى، خالىسانە ياردەم ۋە خەير-ئېھسان دېگەن باشقىلارغا بەدەلسىز قىلىپ قويىدىغان نەرسە. ئەمما ئاتا-ئانىغا قىلىنىدىغان ئېھسان ئۇلارنىڭ قىلغانلىرىنى قايتۇرۇش يولىدىكى بۇرچ ۋە قەرزدۇر. شۇڭا بۇنداق بىر قەرزنى ئادا قىلىش يولىدىكى خىزمەت بۇرچىنى ئاددىي مەنىدە «ياخشىلىق قىلىش» دەپ چۈشىنىش توغرا بولمايدۇ.

مەسىلەن: سىز بىرسىگە بەدەلسىز ھالدا بىر نەرسە بەرسىڭىز ياكى ئۆسۈمسىز قەرز بېرىپ تۇرسىڭىز، سىز ئۇنىڭغا ياخشىلىق قىلغان بولىسىز. ئەمما سىز ئۇنىڭغا مەلۇم بىر خىزمىتىنىڭ ياكى ياخشىلىقىنىڭ يۈزىسىدىن بىر نەرسە بەرسىڭىز ياكى ئۇنىڭدىن ئالغان قەرزىڭىزنى قايتۇرۇپ بەرسىڭىز، ئۇنىڭغا ياخشىلىق قىلغان بولمايسىز، بەلكى ھەققىنى ئادا قىلغان بولىسىز. ئاتا-ئانىغا ئېھسان قىلىشمۇ ئۇلارنىڭ ھەققىنى ئادا قىلغانلىقتۇر. بۇ خالىسانە ياردەم ياكى خەير-ئېھسان تەرىقىسىدىكى بىر ياخشىلىق ئەمەس.

بۇ ئايەتلەر«قۇرئان كەرىم»نىڭ ئاللاھ تائالانىڭ سۆزى ۋە ئۇنىڭدىن كەلگەن ۋەھيى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاشقا يېتەرلىكتۇر.چۈنكى، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئالدى بىلەن ھەر تەرەپتىن جاھىلىيەت قاپلاپ كەتكەن، بىھۇدە قان تۆكۈش، زىنا _ پاھىشە قىلىش، ھاراق ئىچىش، جازانە قىلىش قاتارلىق پۈتۈن قەبىھ قىلمىشلارنىڭ ھەممىسى قىلىنغاننىڭ سىرتىدا، بىگۇناھ نارەسىدە قىز بالىلارنى نومۇستىن ۋە پېقىرلىقتىن قورقۇپ يەرگە تىرىك كۆمۈۋېتىشتەك جىنايەتلەر سادىر بولۇپ تۇرىدىغان، ئەڭ قالاق، ئىلىم _ مەرىپەتتىن يىراق بىر جەمئىيەت كىشىلىرىنى ئىسلاھ قىلىش، ئاندىن پۈتكۈل ئىنسانىيەتنى ھىدايەتكە باشلاش ئۈچۈن كەلگەن پەيغەمبەردۇر.

مۇشۇنداق بىر قالاق جەمئىيەتتە ئۆسۈپ يېتىلگەن، ئوقۇش ۋە يېزىش دېگەنلەرنى بىلمەيدىغان، بىرەر مۇئەللىمدە ئوقۇپ بىلىم ئالمىغان بىر شەخس ئۆزلۈكىدىن بۇنداق ياخشىلىققا چاقىرىدىغان، دىللارنى يۇمشىتىدىغان، قەلبلەرنى ئۆزىگە جەلپ قىلىدىغان، ھەرقانداق بىر يامان ئىشلاردىن توسىدىغان ھېكمەتلىك ۋە مۆجىزىلىك بىر كىتابنى ئوتتۇرىغا چىقىرالامدۇ؟ بۇ مۇمكىن ئەمەس!

ھازىرقى ئىلىم _ پەن ۋە ئۇچۇر دەۋرىدە دۇنيانىڭ پەيلاسوپلىرى ۋە جەمئىيەتشۇناسلىرى بىرلىشىپمۇ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام بەرپا قىلغان ئۈلگىلىك ئىنسانلار جەمئىيىتىنى قۇرۇپ چىقىشتىن ئەلۋەتتە ئاجىزدۇر. ئەھۋال بۇنداق ئىكەن، ئىلىم _ مەرىپەتتىن تامامەن يىراق بىر جەمئىيەتتە ياشىغان بىر ئادەمنىڭ ئۆزلۈكىدىن مۇنداق بىر مۇكەممەل جەمئىيەتنىڭ خەرىتىسىنى سىزىپ، ئۇنى ئەمەلگە ئاشۇرالىشى مۇمكىنمۇ؟!

بۇ ئايەتلەر ئالدى بىلەن كىشىلەرنى تەۋھىد ئېتىقادىغا چاقىرىش بىلەن باشلانغان. تەۋھىد — ئاللاھ تائالادىن باشقا ئىلاھ يوقلۇقىغا ئېتىقاد قىلىش ۋە ئىبادەتلەرنى ئاللاھ تائالاغىلا قىلىش دېگەنلىكتۇر.

تەۋھىد

﴿ لَّا تَجۡعَلۡ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ فَتَقۡعُدَ مَذۡمُومٗا مَّخۡذُولٗا ٢٢﴾ يەنى ﴿ ئاللاھقا باشقا مەبۇدنى شېرىك قىلمىغىن، (ئۇنداق قىلساڭ) ئەيىبلەنگەن ۋە خارلانغان ھالەتكە چۈشۈپ قالىسەن﴾[5].

بۇ خىتاب كۆرۈنۈشتە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا ئېيتىلغان بىلەن، ماھىيەتتە ئۇ پۈتۈن ئىنسانلارغا قارىتىلغان ئومۇمىي خىتابتۇر. مەنىسى: سېنى ياراتقان ۋە ساڭا رىزىق بېرىپ تۇرۇۋاتقان ئۇلۇغ رەببىڭگە مەيلى ئېتىقادتا، مەيلى ئىبادەتتە، مەيلى دۇئادا ھېچكىمنى ۋە ھېچ نەرسىنى شېرىك كەلتۈرمىگىن. چۈنكى، سېنىڭ رەببىڭ بىرلا ئىلاھتۇر! ئۇ يالغۇز ئېتىقاد ۋە ئىبادەت قىلىنىشقا لايىقتۇر! ئەگەر سەن ساختا ئىلاھلاردىن بىرەرسىنى رەببىڭگە ئوخشىتىپ، ئۇنىڭغا چوقۇنساڭ ياكى ئۇنىمۇ رەببىڭ قىلغان ئىشلارنى قىلالايدۇ دەپ ئېتىقاد قىلساڭ، ئۇ چاغدا سەن رەببىڭنىڭ، پەرىشتىلەرنىڭ ۋە مۇئمىنلەرنىڭ لەنىتىگە ھەم نەپرىتىگە ئۇچرىغان، رەببىڭنىڭ رەھمىتىدىن يىراق قىلىنغان ۋە خورلانغان ھالدا دوزاخقا تاشلىنىپ، شۇ جايدا مەڭگۈ قالىسەن. ئۇ چاغدا ساڭا سەن چوقۇنغان ساختا ئىلاھلىرىڭ ھەرگىز ياردەم قىلالمايدۇ. چۈنكى، ئۇ ۋە ئۇنىڭغا ئوخشىغان ساختا ئىلاھلارنىڭ ھېچقايسىسى كىشىلەرگە قىلچە پايدا يەتكۈزەلمەيدۇ. رەببىڭ ئىبادەتنى پەقەت ئۆزىگىلا قىلىشىڭلارنى پەرز قىلىپ بەلگىلىدى. بۇ بەلگىلىمە قەتئىي ئۆزگەرمەيدۇ ۋە ئەمەلدىن قالمايدۇ.

شۇنى ئۇنتۇماسلىق كېرەككى، ئاللاھ تائالا بەندىلىرىنىڭ ئۈستىدە مۇتلەق ھۆكۈمرانلىققا ئىگە يېگانە پادىشاھتۇر، ئۇ ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىدۇر، مەخلۇقاتىنى ۋە ئۇلارنىڭ ئەھۋالىنى تولۇق بىلىپ تۇرغۇچىدۇر.

ئاتا _ ئانىغا ياخشى خىزمەت قىلىش

﴿ وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعۡبُدُوٓاْ إِلَّآ إِيَّاهُ وَبِٱلۡوَٰلِدَيۡنِ إِحۡسَٰنًاۚ إِمَّا يَبۡلُغَنَّ عِندَكَ ٱلۡكِبَرَ أَحَدُهُمَآ أَوۡ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُل لَّهُمَآ أُفّٖ وَلَا تَنۡهَرۡهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوۡلٗا كَرِيمٗا ٢٣ ﴾ يەنى ﴿رەببىڭ پەقەت ئۆزىگىلا ئىبادەت قىلىشىڭلارنى ۋە ئاتا _ ئاناڭلارغا (قىلىشقا تېگىشلىك خىزمەتنى) ۋايىغا يەتكۈزۈپ  قىلىشىڭلارنى پەرز قىلدى، ئەگەر سېنىڭ يېنىڭدا ئۇلارنىڭ بىرى يا ئىككىلىسىگە قېرىلىق يەتكەن بولسا، ئۇلارغا «ئوف!» دېمىگىن (يەنى شۇنچىلىك گەپنىمۇ قىلمىغىن)، ئۇلارغا قوپاللىق قىلمىغىن، ئۇلارغا ھۆرمەت بىلەن يۇمشاق سۆز قىلغىن﴾.

ئاللاھ تائالا سىلەرنى ئاتا _ ئاناڭلارغا پۈتۈن ۋۇجۇدۇڭلار بىلەن كۆيۈنۈپ، ۋايىغا يەتكۈزۈپ خىزمەت قىلىشىڭلارنى پەرز قىلدى. بۇ ئاللاھ تائالاغا ئىبادەت قىلىشتىن قالسا ئەڭ مۇھىم ئەمەلدۇر. چۈنكى، ئاتا _ ئانا ئىككىسىدە بارچە مېھىر-مۇھەببەتنىڭ ۋە كۆيۈمچانلىقنىڭ تۈرتكىلىرىنىڭ ھەممىسى تېپىلىدۇ. نورمالدا ئىنسانلارنى بىر _ بىرى بىلەن باغلاپ تۇرىدىغان رىشتىلەر مۇھەببەت، مېھرىبانلىق، كۆيۈمچانلىق، يېقىنلىق، سېخىيلىق، مەردلىك، پىداكارلىق قاتارلىق نەرسىلەر بولۇپ، بۇلارنىڭ ھەممىسى ئاتا _ ئانىدا تېپىلىدۇ. دۇنيادىكى پۈتۈن سۆيگۈلەرنىڭ سەۋەبى بار، ئەمما ئاتا-ئانىنىڭ پەرزەنت سۆيگۈسىنىڭ سەۋەبى يوق. شۇنداق، ئاتا-ئانىڭىز سىزنى سەۋەبسىز سۆيىدۇ. ياخشى بولسىڭىزمۇ سۆيىدۇ، يھمھن بولسىڭىزمۇ سۆيىدۇ. سىزگە سىزدىن ھېچبىر بەدەل ياكى مەنپەئەت كۈتمەستىنلا چىن سۆيگۈسىنى بېغىشلايدىغان، سىزنى دەپ دۇنيانىڭ لەززەتلىرىدىن ۋاز كېچىدىغان، ياردەمگە ۋە مېھىر _ شەپقەتكە ئەڭ ئېھتىياجلىق ۋاقتىڭىزدا يېنىڭىزدا بولۇپ، سىزگە مۇھەببىتىنى ۋە ياردىمىنى ئاتايدىغان كىشىلەر دەل ئاتا _ ئانىڭىزدۇر. دۇنيادا سىزنى ئاتا _ ئانىڭىزدەك سۆيىدىغان ھېچبىر ئىنسان يوق! ياخشىلىققا ياخشىلىق قايتۇرۇش ئۈچۈن ئاتا _ ئانىدىنمۇ بەك تېگىشلىك كىشىلەر بارمۇ دۇنيادا؟ يوق!

«قۇرئان كەرىم»نىڭ ئاللاھ تائالاغا ئىبادەت قىلىش بىلەن ئاتا _ ئانىغا قېتىرقىنىپ خىزمەت قىلىشنى بىرلەشتۈرۈپ بايان قىلىشىدىكى ھېكمەت مانا بۇ يەردە. يەنە بىر ئايەتتە ﴿أَنِ ٱشۡكُرۡ لِي وَلِوَٰلِدَيۡكَ﴾ يەنى ﴿ماڭا ۋە ئاتا _ ئاناڭغا شۈكۈر قىلغىن﴾([6]) دەپ كەلگەن. مەلۇمكى، سىزنىڭ جىسمىڭىز ئاتا _ ئانىڭىزدىن، روھىڭىز ئاللاھ تائالادىندۇر. چۈنكى، جىسمىڭىز ئاتىڭىز بىلەن ئانىڭىزدىن كەلگەن ئىسپېرمىدىن تۆرىلىپ چوڭايغان بولسا، روھىڭىز، جېنىڭىز ئاللاھ تائالادىن بېرىلگەن سوۋغاتتۇر. شۇڭا ئاللاھ تائالا بىلەن ئاتا _ ئانىنىڭ ھەققىنى ئادا قىلىش بارلىق پەرزلەرنىڭ ئالدىغا قويۇلغان. شۇ سەۋەبتىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئاتا _ ئانىسىنىڭ رۇخسىتىنى ئالماي جىھادقا چىقىمەن دەپ كەلگەن بىر يىگىتنى قايتۇرۇۋەتكەن ۋە ئۇنىڭغا «فَفِيهِمَا فَجَاهِدْ» يەنى «سەن بېرىپ ئاتا _ ئاناڭنىڭ خىزمىتىنى قىلىش ئارقىلىق جىھادنىڭ ساۋابىنى تاپقىن»([7]) دېگەن. ئەھۋال بۇنداق ئىكەن، ئاللاھ تائالاغا خالىس ئىبادەت قىلىش بىلەن بىرگە ئاتا _ ئانىڭىزغا كۆيۈنۈپ، قېتىرقىنىپ خىزمەت قىلىش سىزنىڭ باش تارتالمايدىغان بۇرچىڭىزدۇر. بۇ پۈتۈن ئەھۋاللاردا شۇنداق. ئاتا _ ئانىغا ياخشى خىزمەت قىلىشنىڭ ئىبادەت بىلەن بىر ئورۇندا بايان قىلىنغانلىقى بۇ ئىشنىڭ دىننىڭ ئاساسلىق پەرزلىرىدىن بىرى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئاتا _ ئانىغا ھەر ۋاقىت چىرايلىق، سىلىق، مۇلايىم ۋە ئەدەپلىك سۆز قىلىش، ۋايىغا يەتكەن مېھىرىبانلىق ۋە ئەڭ كەمتەرلىك بىلەن مۇئامىلە قىلىش پەرزدۇر. ئۇلارنى دۈشكەلەش، سىلكىۋېتىش، قوپاللىق قىلىش، زېرىككەنلىكنى بىلدۈرىدىغان سۆز ۋە ھەرىكەتلەرنى قىلىش، ئۇلارنى رەنجىتىش ۋە ئەدەپسىزلىك قىلىش قەتئىي ھارامدۇر. بولۇپمۇ ئۇلار ياشىنىپ قالغان چاغلىرىدا ئۇلارغا تېخىمۇ سىلىق، تېخىمۇ مۇلايىم ۋە تېخىمۇ مېھرىبان بولۇش زۆرۈردۇر. چۈنكى، قېرىلىقنىڭ ھەمراھى ئاجىزلىقتۇر. ئادەم ياشانغانسېرى تەن جەھەتتىن ئاجىزلىشىپ بارىدۇ، كۆڭلى نازۇك ۋە گەپ كۆتۈرمەيدىغان بولۇپ قالىدۇ. «قۇرئان كەرىم» مۇنداق دەيدۇ: ﴿ ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَكُم مِّن ضَعۡفٖ ثُمَّ جَعَلَ مِنۢ بَعۡدِ ضَعۡفٖ قُوَّةٗ ثُمَّ جَعَلَ مِنۢ بَعۡدِ قُوَّةٖ ضَعۡفٗا وَشَيۡبَةٗﱺ﴾ يەنى ﴿ئاللاھ سىلەرنى ئاجىز ياراتقان، ئاندىن ئاجىزلىقتىن كېيىن كۈچلۈك قىلغان، ئاندىن كۈچلۈكلۈكتىن ئاجىز قىلغان ۋە (سىلەرگە) قېرىلىقنى يەتكۈزگەن زاتتۇر﴾([8]).

﴿ ئەگەر سېنىڭ يېنىڭدا ئۇلارنىڭ بىرى يا ئىككىلىسىگە قېرىلىق يەتكەن بولسا، ئۇلارغا «ئوف!» دېمىگىن (يەنى شۇنچىلىك گەپنىمۇ قىلمىغىن)، ئۇلارغا قوپاللىق قىلمىغىن، ئۇلارغا ھۆرمەت بىلەن يۇمشاق سۆز قىلغىن﴾ دېگەن ئايەتتىكى مەنئى ئۇلارنىڭ ياشىنىپ قالغان ۋاقىتلىرىغىلا خاس ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ھاللاردا ئۇلارغا قوپاللىق قىلىش، ئەدەپسىزلىك قىلىش ۋە زېرىككەنلىكنى ئىپادىلەيدىغان «ئوف!» دېگەن سۆزگە چاغلىق سۆزنى قىلىش قەتئىي ھارامدۇر. بۇنداق قىلىش ئۇلارنى قاقشاتقانلىق ۋە ئاللاھ تائالانىڭ بەلگىلىمىسىگە خىلاپلىق قىلغانلىقتۇر.

 ﴿ ئۇلارغا چوڭقۇر مېھرىبانلىقتىن ناھايىتى كەمتەر، مۇلايىم بولغىن ۋە: «ئى رەببىم! ئۇلار مېنى كىچىكلىكىمدە (مېھرى بىلەن) تەربىيەلىگەندەك، سەن ئۇلارغا رەھمەت قىلغىن» دېگىن﴾ يەنى ئۇلارغا ۋايىغا يەتكەن ئەدەپ _ ئەخلاق، ۋايىغا يەتكەن ھۆرمەت _ ئېھتىرام بىلەن يۇمشاق سۆز قىلغىن، چەكسىز مېھرىبانلىق بىلەن ئۇلارغا ئەڭ كەمتەر مۇئامىلىدە بولغىن ۋە خۇددى ئۇلار كىچىك ۋاقتىڭدا ساڭا كۆيۈنۈپ قىلمىغىنى قالمىغاندەك، سەنمۇ بارلىق مۇكەممەل خىزمەتلەرنى ئۇلارغا تەقدىم قىلغاننىڭ سىرتىدا، ئۇلار ئۈچۈن ئاللاھ تائالاغا ئىلتىجا قىلىپ دۇئا قىلغىن، ئۇلارنىڭ گۇناھلىرىنىڭ مەغپىرەت قىلىنىشىنى تىلىگىن، ئۇلارغا رەببىڭدىن رەھمەت تىلىگىن. قىسقىسى، ئاتا _ ئاناڭ سېنى كىچىك ۋاقتىڭدا كۆيۈنۈپ باغرىغا باسقاندەك، سەنمۇ ئۇلارنى باغرىڭغا باسقىن. بۇ يەردە ئاتا _ ئانا ھەققىدە دۇئا قىلىشقا بۇيرۇشتىكى سەۋەب شۇكى، ئىنسان ئاتا _ ئانىسىغا قانچىلىك كۆپ خىزمەت قىلسىمۇ، ئۇلارنى قانچىلىك ئوبدان باقسىمۇ، قانچىلىك كۆپ خۇشال قىلسىمۇ، بەرىبىر ئۇلارنىڭ ھەققىنى ئادا قىلالمايدۇ. چۈنكى، ئاتا _ ئانىنىڭ ھەققى تۆلىنىپ بولالمايدىغان مۇقەددەس ھەقتۇر. شۇڭا بىز ئاللاھ تائالاغا دۇئا قىلىپ، ئۇلارغا ياخشىلىق، مەغپىرەت ۋە رەھمەت تىلىسەك، ئاللاھ تائالا ئۇلارنى ئۆزى رازى قىلىدۇ ۋە بىزدىنمۇ رازى بولىدۇ.

يۇقىرىقى ئايەتلەردىكى تەلىماتلار ھەقىقەتەن ئادەمنى چۆچۈتىدىغان، ئويغا سالىدىغان، دىلنى يۇمشىتىدىغان ئەڭ گۈزەل ئۇسلۇبتا ئەڭ تەسىرلىك بايان قىلىنغان.

﴿ رەببىڭلار دىلىڭلاردىكىنى ئوبدان بىلگۈچىدۇر، ئەگەر سىلەر ياخشى بولساڭلار، شەكسىزكى، ئاللاھ داۋاملىق تەۋبە قىلغۇچىلارنى ناھايىتى مەغپىرەت قىلغۇچىدۇر﴾ دېگەن ئايەت بىزگە شۇنى تەلىم بېرىدۇكى، ئاللاھ تائالا ھەر ئىشتا ئاۋۋال شۇ كىشىنىڭ نىيىتىگە قارايدۇ. كۆڭلىدە ئاتا _ ئانىسىغا ئاسىيلىق ياكى تۇزكورلۇق بولماستىن، پەقەت ئۆزى ھېس قىلمىغان ھالدا ئۇلارنى رەنجىتىپ قويغانلارنىڭ قەلبىدىكىنى ئاللاھ تائالا ئوبدان بىلگەنلىكى ئۈچۈن ئۇلارنى ئەپۇ قىلىدۇ. ئەگەر مۇنداق كىشىلەر قىلغان _ ئەتكەنلىرىگە پۇشايمان قىلىپ، ئاللاھ تائالاغا سەمىمىي تەۋبە قىلسا، شەكسىزكى، ئاللاھ تائالا تەۋبە قىلغۇچىلارنى بەكمۇ مەغپىرەت قىلغۇچىدۇر، ئۇلارغا تولىمۇ مېھرىباندۇر.

ئۇرۇق _ تۇغقانلارنىڭ، يوقسۇللارنىڭ ۋە مۇساپىرلارنىڭ ھەققى

﴿ وَءَاتِ ذَا ٱلۡقُرۡبَىٰ حَقَّهُۥ وَٱلۡمِسۡكِينَ وَٱبۡنَ ٱلسَّبِيلِ ﴾ يەنى ﴿تۇغقانغا، مىسكىنگە، (ئىقتىسادىدىن ئايرىلىپ قالغان) مۇساپىرغا (خەير _ ساخاۋەتتىن) ھەققىنى بەرگىن﴾.

 ئاللاھ تائالا بۇ ئايەتتە پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا خىتاب قىلغان بولسىمۇ، بۇ خىتابتىكى ئەمر _ پەرمانلار پۈتۈن مۇسۇلمانلارغا قارىتىلغان. ئۇرۇق _ تۇغقانلارنىڭ ھەققىنى ئادا قىلىش مەسىلىسى«قۇرئان كەرىم»نىڭ نۇرغۇن ئايەتلىرىدە تەكىتلەنگەن. ئاللاھ تائالا مۇسۇلمانلارنى تۇغقانچىلىقنى داۋاملاشتۇرۇشقا بۇيرۇغان. «قۇرئان كەرىم»دىكى بۇ بۇيرۇق پەرزنى ئىپادىلەمدۇ ياكى مۇستەھەبنىمۇ؟ ئايەتتىكى «ئۇرۇق _ تۇغقان» دېگەن ئىبارە قېرىنداشلارنىلا ئىپادىلەمدۇ ياكى تاغىلارنى ۋە تاغىلارنىڭ بالىلىرىنىمۇ ئىپادىلەمدۇ؟ بۇ ھەقتە ھەرخىل قاراشلار بار.

ئىمام ئەزەم ئەبۇ ھەنىفەنىڭ قارىشىچە، ئايەتتىكى بۇيرۇقتىن پەرز ئىپادىلىنىدۇ. بۇنىڭغا بىنائەن، ھەربىر مۇسۇلماننىڭ ئۆز پەرزەنتلىرىنى بېقىشى، ئاتا-ئانىسىنىڭ ھالىدىن خەۋەر ئېلىشى پەرزدۇر. ئەگەر قول _ ئىلكىدە بولسا ئاكا _ ئۇكا، ئاچا _ سىڭىل قېرىنداشلىرىغا ماددىي جەھەتتىن ياردەم قىلىپ تۇرۇشى پەرزدۇر. ئىمام شافىئىي بولسا ئايەتتىكى بۇيرۇق رايىدىن مۇستەھەپ ئىپادىلىنىدىغانلىقىنى، ئۆزىنىڭ ئاتا _ ئانىسى ۋە بالىلىرىدىن باشقىسىنىڭ ھالىدىن خەۋەر ئېلىش پەرز ئەمەسلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ھەر ئىككى ئىمام ئاتا _ ئانىنىڭ ۋە پەرزەنتلىرىنىڭ ھالىدىن خەۋەر ئېلىشنىڭ پەرز ئىكەنلىكىدە بىرلىككە كەلگەن.

ئايەتتىن مەلۇمكى، ئۇرۇق _ تۇغقانچىلىقنى داۋاملاشتۇرۇش پەرزدۇر. ئۇرۇق _ تۇغقانچىلىقنى داۋاملاشتۇرۇش دېگەن ماددىي جەھەتتىن ياردەم قىلىش بىلەنلا بولماستىن، بەلكى مەنىۋى جەھەتتىن مەنپەئەت يەتكۈزۈش بىلەنمۇ بولىدۇ. مەسىلەن: ئۇرۇق _ تۇغقانلارنىڭ ھال _ ئەھۋالىنى سوراپ تۇرۇش، ئۇلارنىڭ خۇشاللىقىغا ۋە غەمكىنلىكىگە ھەمنەپەس بولۇش ۋە ئۇلارغا كۆيۈنۈش قاتارلىقلاردۇر. ئەمما جەمئىيەتتىكى يوقسۇللارغا، باشقا يۇرتلاردىن كېلىپ ئىقتىسادىي جەھەتتىن قىيىنچىلىق تارتىپ قالغان مۇساپىرلارغا ياردەم قىلىش مۇستەھەپ ئەمەللىرىدىن سانالسىمۇ، ساۋابى چوڭ، ئاللاھ تائالانىڭ نەزىرىدە قىممىتى يۇقىرى ئەمەلدۇر. شۇنىمۇ ئۇنتۇماسلىق كېرەككى، ئاللاھ تائالا ئۇرۇق _ تۇغقانلارغا، يوقسۇللارغا، يېتىملەرگە ۋە ئىقتىسادىدىن ئايرىلىپ قالغان مۇساپىرلارغا خەير _ ئېھسان قىلىشقا بۇيرۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئىسراپخورلۇقتىن، بۇزۇپ _ چېچىشتىن توسقان ۋە بۇ ئىككىسىنى قاتتىق ئەيىبلىگەن.

ئىسراپخورلۇق

﴿ وَلَا تُبَذِّرۡ تَبۡذِيرًا ٢٦ إِنَّ ٱلۡمُبَذِّرِينَ كَانُوٓاْ إِخۡوَٰنَ ٱلشَّيَٰطِينِۖ وَكَانَ ٱلشَّيۡطَٰنُ لِرَبِّهِۦ كَفُورٗا ٢٧ ﴾ يەنى ﴿(پۇل _ مېلىڭنى كېرەكسىز يەرگە) بۇزۇپ _ چاچمىغىن. بۇزۇپ _ چاچقۇچىلار ھەقىقەتەن شەيتانلارنىڭ قېرىنداشلىرىدۇر، شەيتان رەببىگە تولىمۇ تۇزكورلۇق قىلغان ئىدى﴾.

ئىسلام دىن ۋە دۆلەت، ئەقىدە ۋە ئەمەل، پىكىر ۋە نىزام، گۈللەندۈرۈش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇش دىنىدۇر. «قۇرئان كەرىم»نىڭ مۇسۇلمانلارنى ئىسراپچىلىقتىن توسۇپ، ئىقتىسادچانلىققا بۇيرۇشىدا نۇرغۇنلىغان ھېكمەتلەر بار. يەنە «قۇرئان كەرىم»نىڭ ئىسراپخورلارنى ۋە پۇل –مالنى بۇزۇپ - چاچقۇچىلارنى «شەيتاننىڭ قېرىنداشلىرى» دەپ سۈپەتلىگەنلىكى ئىسراپچىلىقنىڭ ئاللاھ تائالانىڭ نەزىرىدە قانچىلىك يامان كۆرۈلىدىغان قەبىھ قىلمىش ئىكەنلىكىنى بىلىشىمىز ئۈچۈن يېتەرلىكتۇر.

ئايەت ئىسراپخور ئادەمنىڭ خۇددى شەيتانغا ئوخشاش گۇناھكار ئادەم ئىكەنلىكىنى ئىپادىلەيدۇ. چۈنكى، شەيتان ئاللاھ تائالاغا ئاسىيلىق قىلىپ كاپىر بولغانغا ئوخشاش، ئىسراپخور ئادەممۇ ئاللاھ تائالانىڭ ئەمرىگە خىلاپلىق قىلغان، نېمەتلىرىگە تۇزكورلۇق قىلغان گۇناھكار ئادەمدۇر.

مۇسۇلمان ئادەم قولىنىڭ قىسقىلىقى سەۋەبلىك ئۇرۇق _ تۇغقانلىرىغا، يوقسۇللارغا ۋە ئىقتىسادىدىن ئايرىلىپ قالغان مۇساپىرلارغا ماددىي جەھەتتىن ياردەم قىلالمىسىمۇ، ئۇلارغا چىرايلىق سۆز قىلىش، ئىش-كۈشلىرىگە تەشەببۇسكارلىق بىلەن ياردەم قىلىش، تەسەللى بېرىش ئارقىلىق ئۇلارنىڭ كۆڭلىنى خۇش قىلىشى كېرەك. بۇنى قىلاي دېگەن ئادەم ئەلۋەتتە قىلالايدۇ. بۇنى قىلالماسلىقتا ئۆزرە يوق.

ئىقتىسادچانلىق بىلەن ئىش كۆرۈش

﴿ وَلَا تَجۡعَلۡ يَدَكَ مَغۡلُولَةً إِلَىٰ عُنُقِكَ وَلَا تَبۡسُطۡهَا كُلَّ ٱلۡبَسۡطِ فَتَقۡعُدَ مَلُومٗا مَّحۡسُورًا ٢٩﴾ يەنى ﴿(بېخىللىق قىلىپ) قولۇڭنى بوينۇڭغا باغلىۋالمىغىن، (چېكىدىن ئاشۇرۇۋېتىپ) قولۇڭنى پۈتۈنلەي ئېچىۋەتمىگىن، (بولمىسا) مالامەتكە، پۇشايمانغا قالىسەن﴾.

بۇ پۇل _ مالنى سەرپ قىلىشتا ئىسراپ قىلىپ بۇزۇپ چاچماي، بېخىللىق قىلىپ چىڭ تۇتۇۋالماي، نورمال سەرپ قىلىشقا بۇيرۇغان ئايەت بولۇپ، چىقىم قىلماي تۇرۇۋالغان ئادەم خۇددى قولى باغلىنىپ قالغانلىقتىن ھېچ ئىش قىلالمىغان ئادەمگە ئوخشىتىلغان، ئىسراپخور ئادەم پۇل _ مېلىنى ئوڭ _ سول ھەر تەرەپكە بۇزۇپ چاچقانلىقتىن خۇددى قولىنى ھەر تەرەپكە ئېچىۋەتكەنلىكتىن قولىدا ھېچ نەرسىسى قالمىغان ئادەمگە ئوخشىتىلغان.

ھەرقانداق بىر ئىشنىڭ ئەڭ ياخشىسى ئوتتۇراھال بولغىنىدۇر. ئىسراپخورلۇق بىلەن بېخىللىق سۆكۈلىدىغان يامان ئادەت بولۇپ، بۇ ئىككىسىنىڭ ئوتتۇرىسىدا ئىش كۆرۈش دىن ۋە ئەقىل تەرەپتىن ماختىلىدىغان ئەخلاقتۇر. بېخىل ئادەم ئاللاھ تائالانىڭ ۋە ئىنسانلارنىڭ نەزىرىدە قىممىتى يوق ئادەم بولغىنىدەك، ئىسراپخور ئادەممۇ ئاللاھ تائالانىڭ ۋە ئىنسانلارنىڭ نەزىرىدە ئەيىبلىنىدىغان ئادەملەردۇر.

ھازىرقى غەرب دۇنياسىغا قارايدىغان بولساق، ئۇلارنى باي قىلغان سەۋەبلەرنىڭ بىرى ئىقتىسادچانلىق ئىكەنلىكىنى كۆرىمىز. ئىسلامنىڭ ئىقتىساد تۈزۈمى بىز مۇسۇلمانلارنى باياشات تۇرمۇشقا ئىگە قىلىشقا يېتەرلىك ئەمەسمۇ؟!

رەببىڭ خالىغان بەندىسىنىڭ رىزقىنى — ئۇنىڭ ئەقىل _ پاراسىتى، قابىلىيىتى، بىلىم سەۋىيەسى ۋە تەجرىبىسىدىن قەتئىينەزەر—كەڭ قىلىدۇ. خالىغان بەندىسىنىڭ رىزقىنى ئۆز ھېكمىتىگە ئاساسەن تار قىلىدۇ. ئاللاھ تائالا بۇنىڭ سەۋەبىنى مۇنداق بايان قىلىدۇ: ﴿ وَلَوۡ بَسَطَ ٱللَّهُ ٱلرِّزۡقَ لِعِبَادِهِۦ لَبَغَوۡاْ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَٰكِن يُنَزِّلُ بِقَدَرٖ مَّا يَشَآءُۚ إِنَّهُۥ بِعِبَادِهِۦ خَبِيرُۢ بَصِيرٞ ٢٧ ﴾ يەنى ﴿ئەگەر ئاللاھ بەندىلىرىگە رىزىقنى كەڭ قىلىۋەتسە ئىدى، ئۇلار ئەلۋەتتە (يەر يۈزىدە) ھەددىدىن ئېشىپ كېتەتتى. لېكىن، (ئاللاھ ئۇلارنىڭ رىزقىنى) ئۆزى خالىغان مىقداردا چۈشۈرىدۇ. شەكسىزكى، ئاللاھ بەندىلىرى (نىڭ ئەھۋالى)دىن تولۇق خەۋەرداردۇر، (ئۇلارنى) كۆرۈپ تۇرغۇچىدۇر﴾([9]).

قورساقتىكى بالىنى چۈشۈرۈۋېتىشنىڭ ھاراملىقى

﴿ وَلَا تَقۡتُلُوٓاْ أَوۡلَٰدَكُمۡ خَشۡيَةَ إِمۡلَٰقٖۖ نَّحۡنُ نَرۡزُقُهُمۡ وَإِيَّاكُمۡۚ إِنَّ قَتۡلَهُمۡ كَانَ خِطۡـٔٗا كَبِيرٗا ٣١ ﴾ يەنى ﴿كەمبەغەللىكتىن قورقۇپ بالىلىرىڭلارنى ئۆلتۈرمەڭلار. ئۇلارنىڭمۇ، سىلەرنىڭمۇ رىزقىڭلارنى بىز بېرىمىز، شەكسىزكى، ئۇلارنى ئۆلتۈرۈش چوڭ گۇناھتۇر﴾.

ئىسلام دىنى ئۇرۇش ئېلان قىلغان جاھىلىيەت ئادەتلىرىدىن بىرى بەزى ئەرەبلەرنىڭ پېقىرلىقتىن ياكى نومۇستىن قورقۇپ، ئۆزلىرىنىڭ نارەسىدە قىز بالىلىرىنى تىرىك تۇرغۇزۇپ يەرگە كۆمۈۋېتىشى ئىدى. «قۇرئان كەرىم» ئەرەبلەرنى بۇ يامان ئادەتتىن توسۇشتا ﴿ئۇلارنىڭمۇ، سىلەرنىڭمۇ رىزقىنى بىز بېرىمىز﴾ دېيىش ئارقىلىق ئۇلارنى ئەقلىنى ئىشلىتىشكە دەۋەت قىلغان ۋە رىزىق ماۋزۇسىدا ئاللاھ تائالاغا شەكسىز ئىشىنىشى لازىملىقىنى جاكارلىغان. چۈنكى، يەر يۈزىدىكى بارلىق جانلىقلارغا رىزىق بېرىشنى ئاللاھ تائالا ئۆز ئۈستىگە ئالغان. يەنە بىر ئايەتتە ﴿ وَلَا تَقۡتُلُوٓاْ أَوۡلَٰدَكُم مِّنۡ إِمۡلَٰقٖ نَّحۡنُ نَرۡزُقُكُمۡ وَإِيَّاهُمۡۖ ﴾ يەنى ﴿نامراتلىق تۈپەيلىدىن بالاڭلارنى ئۆلتۈرمەڭلار، بىز سىلەرگىمۇ، ئۇلارغىمۇ رىزىق بېرىمىز﴾([10]) دېگەن. ئالدىنقى ئايەتتىكى خىتاب كەمبەغەللىكتىن قورققۇچىلارغا قارىتىلغانلىقتىن، ﴿ئۇلارنىڭمۇ، سىلەرنىڭمۇ﴾ دەپ بالىلارغا رىزىق بېرىشنى ئۇلارنىڭ ئالدىدا كەلتۈرۈش ئارقىلىق ئۇلارنى كەمبەغەللىكنىڭ قورقۇنچىسىدىن خاتىرجەم قىلغان. كېيىنكى ئايەتتىكى خىتاب كەمبەغەللەرنىڭ ئۆزىگە قارىتىلغانلىقتىن، ﴿سىلەرگىمۇ، ئۇلارغىمۇ﴾ دەپ ئۇلارغا رىزىق بېرىشنى بالىلارنىڭ ئالدىدا كەلتۈرۈش ئارقىلىق ئۇلارنى ئاچ _ يالىڭاچ قېلىشنىڭ قورقۇنچىسىدىن خاتىرجەم قىلغان. شەكسىزكى، بالىلارنى پېقىرلىق ياكى نومۇس قورقۇنچىسى بىلەنلا ئەمەس، قانداقلا بىر سەۋەب بىلەن ئۆلتۈرۈشنىڭ ئۆزى چوڭ جىنايەت ۋە ئېغىر گۇناھتۇر.

تۆرەلمىگە جان كىرىپ بولغاندىن كېيىن، ئۇنى چۈشۈرۈۋېتىش قاتىللىق جىنايىتىنى سادىر قىلغانلىقتۇر. تۆرەلمىگەن قاچان جان كىرىدۇ؟ دېگەن مەسىلىدە ئۆلىمالار ئىختىلاپلاشقان بولۇپ، بەزى ئۆلىمالار بۇ ھەقتە كەلگەن ھەدىسلەرگە ۋە ھازىرقى زامان مۇسۇلمان مېدىتسىنا ئالىملىرىنىڭ ئىلمىي ئاساسلىرىغا تايىنىپ مۇنداق دەيدۇ: «ئىسپېرما بالىياتقۇغا كىرىپ، 40 كۈن ئۆتكەندىن كېيىن، ئۇنىڭغا جان كىرىدۇ. بىراق مەزكۇر 40 كۈندىن قانچە كۈن ئۆتكەندىن كېيىن جان كىرىدىغانلىقىنىى ھېچكىم ئېنىق كېسىپ ئېيتالمايدۇ. شۇنداقتىمۇ قۇرئان كەرىمدىكى: ﴿ ثُمَّ سَوَّىٰهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِن رُّوحِهِۦ ﴾  يەنى  ﴿ ئاندىن ئۇنى بېجىرىم (ئىنسان) قىلىپ، ئۇنىڭغا ئۆزى (ياراتقان) روھتىن پۈۋلىدى (يەنى جان كىرگۈزدى) ﴾ ([11]) دېگەن ئايەتتىن، تۆرەلمە ئىنسان شەكلىگە كىرگۈزۈلگەندىن كېيىنلا ئۇنىڭغا جان كىرگۈزىلىدۇ، دەپ چۈشىنىشكە بولىدۇ. يەنە ئىنفىتار سۈرىسىدىكى ﴿ ٱلَّذِي خَلَقَكَ فَسَوَّىٰكَ فَعَدَلَكَ ٧ ﴾  يەنى ﴿ سېنى يارىتىپ، (ئەزالىرىڭنى) بېجىرىم، قامىتىڭنى تۈز قىلغان... ﴾ ([12]) دېگەن ئايەتكە ئاساسلانغاندا، تۆرەلمىگە سەككىز ھەپتە بولغاندا جان كىرىپ بولىدۇ، دەپ چۈشىنىسكە بولىدۇ. كۆپلىگەن مۇپەسسىرلەر بۇ قاراشنى كۈچلەندۈرگەن»([13]).

زىنانىڭ ھاراملىقى

﴿ وَلَا تَقۡرَبُواْ ٱلزِّنَىٰٓۖ إِنَّهُۥ كَانَ فَٰحِشَةٗ وَسَآءَ سَبِيلٗا ٣٢﴾ يەنى ﴿زىناغا يېقىنلاشماڭلار، چۈنكى، ئۇ قەبىھ ئىشتۇر، يامان يولدۇر﴾.

ئايەتتە، زىنا قىلىش قەبىھ ئىش ۋە يامان يول دەپ تەرىپلەنگەن. چۈنكى، زىنا دىنىي قانۇنلارغىلا ئەمەس، ئىنسانىي ئەخلاققىمۇ قەتئىي ئۇيغۇن كەلمەيدىغان قەبىھ قىلىمىشتۇر. شۇڭا ئۇنى ھەرقانداق دىن ۋە ھەرقانداق جەمئىيەت ۋە ھەرقانداق قانۇن چەكلەپ كەلگەن. زىنا ئاياللارنىڭ ئاياق _ ئاستى قىلىنىشىغا، نەسەبلەرنىڭ ئارىلىشىپ كېتىشىگە، ئىپپەت _ نومۇسنىڭ يوقۇلۇشىغا، ھايا پەردىسىنىڭ يىرتىلىشىغا، ئىناق ئائىلىلەرنىڭ بۇزۇلۇشىغا، بالىلارنىڭ يېتىم قېلىشىغا، مۇھەببەتنىڭ نەپرەتكە، جەننەت مىسالى ئائىلىلەرنىڭ دوزاخقا ئايلىنىپ كېتىشىگە، جەمئىيەتنىڭ بۇلغىنىشىغا سەۋەب بولىدىغان يامان يولدۇر.

ئۆلىمالار دەيدۇكى،  ھارام، زىنا ئىشلار ئومۇملىشىشقا باشلىغان مىللەتكە ئاللاھ تائالا شىپاسى تېپىلمايدىغان يامان كېسەللىكلەرنى ئەۋەتىدۇ _ دە، ئۇلارنى شۇنىڭ بىلەن جازالايدۇ. زامانىمىزدىكى «ئەيدىز» كېسىلىنى بۇنىڭ مىسالى دېيىشكە بولىدۇ.

زىنا قىلغۇچىلار ئۆزلىرىنىڭ پاكلىقىنى يوقاتقانلار بولۇپ، مۇنداقلار پاك مۇئمىن ئەر ۋە پاك مۇئمىن ئاياللارغا قەتئى لايىق ئەمەس. ئاللاھ تائالانىڭ ﴿ ٱلزَّانِي لَا يَنكِحُ إِلَّا زَانِيَةً أَوۡ مُشۡرِكَةٗ وَٱلزَّانِيَةُ لَا يَنكِحُهَآ إِلَّا زَانٍ أَوۡ مُشۡرِكٞۚ وَحُرِّمَ ذَٰلِكَ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ ٣﴾ يەنى ﴿زىنا قىلغۇچى ئەر پەقەت زىنا قىلغۇچى ئايالنى ياكى مۇشرىك ئايالنىلا ئالىدۇ، زىنا قىلغۇچى ئايالمۇ پەقەت زىنا قىلغۇچى ئەرگە ياكى مۇشرىك ئەرگىلا تېگىدۇ، بۇ مۇئمىنلەرگە ھارام قىلىندى﴾([14]) دېگەن سۆزى بۇنى ئىپادىلەيدۇ.

ناھەق ئادەم ئۆلتۈرۈشنىڭ ھاراملىقى

﴿ وَلَا تَقۡتُلُواْ ٱلنَّفۡسَ ٱلَّتِي حَرَّمَ ٱللَّهُ إِلَّا بِٱلۡحَقِّۗ وَمَن قُتِلَ مَظۡلُومٗا فَقَدۡ جَعَلۡنَا لِوَلِيِّهِۦ سُلۡطَٰنٗا فَلَا يُسۡرِف فِّي ٱلۡقَتۡلِۖ إِنَّهُۥ كَانَ مَنصُورٗا ٣٣﴾ يەنى ﴿ ئاللاھ ئۆلتۈرۈشنى ھارام قىلغان جاننى ئۆلتۈرمەڭلار، (قىساس ئېلىشقا ئوخشاش) ئۆلتۈرۈلۈشكە تېگىشلىك بولغانلار بۇنىڭدىن مۇستەسنا. كىمكى ناھەق ئۆلتۈرۈلىدىكەن، ئۇنىڭ يېقىن تۇغقىنىغا تولۇق ھوقۇق بەردۇق. ئۇ قىساس ئېلىشتا چەكتىن ئاشمىسۇن. ئۇ (قىساس ئېلىشتا ئاللاھ تەرەپتىن) ھەقىقەتەن ياردەمگە ئېرىشكۈچىدۇر﴾.

ئادەم ئۆلتۈرۈش ئاللاھ تائالانىڭ مەخلۇقاتىغا قارىتا ئېغىر جىنايەت سادىر قىلغانلىق ۋە ئىلاھىي قانۇنغا قارشى چىققانلىقتۇر. چۈنكى، جاننى بەرگەن زات ئاللاھ تائالا بولغان ئىكەن، جاننى ئېلىشمۇ ئاللاھ تائالانىڭ ھەققىدۇر. ئاللاھ تائالا ئىنساننى يارىتىش بىلەن ئۇنى بىنا قىلغان بولسا، قاتىل ئۇنى ئۆلتۈرۈش بىلەن بۇ ئىنسانلىق بىناسىنى يىقىتىپ تاشلايدۇ ئەمەسمۇ؟ ئىنساننىڭ جېنى ئاللاھ تائالانىڭ ئىلكىدە بولۇپ، ئىنساننىڭ جېنىغا ئاللاھ تائالادىن باشقا ھېچكىم ئىگە ئەمەس، ھەتتا ئىنسان ئۆز جېنىغا ئۆزىمۇ ئىگە ئەمەس. شۇڭا ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋالغان ئادەم دوزاخقا كىرىدۇ. دېمەك، ئىنسان ئۆز جېنىغا ئۆزى ئىگىدارچىلىق قىلالمايدۇ، بەلكى ئۇنىڭغا ئاللاھ تائالا ئىگىدارچىلىق قىلىدۇ. ئىسلام دىنىنىڭ ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىشنى قەتئىي چەكلىگەنلىكىنىڭ سەۋەبىمۇ دەل بۇ يەردە. ئىنسان ئۆزىنى ئۆلتۈرۈشكە ھەقلىق بولمىغان يەردە، ئۇ قانداقمۇ باشقىلارنى ئۆلتۈرۈشكە ھەقلىق بولسۇن؟! ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋالغان ئادەم قاتتىق گۇناھكار بولىدۇ ۋە قىيامەت قايىم بولغانغا قەدەر ئۆزىنى نېمە بىلەن ئۆلتۈرگەن بولسا شۇ نەرسە بىلەن ئازابلىنىپ تۇرىدۇ. باشقىلارنى قەستەن ئۆلتۈرگەن ئادەممۇ قاتتىق گۇناھكار ۋە ئېغىر جىنايەتكار بولىدۇ. ناھەق ئادەم ئۆلتۈرگۈچىلەرنىڭ جازاسى دوزاخ بولۇپ، ئۇلار دوزاختا مەڭگۈ ئازابلىنىدۇ.

ناھەق ئۆلتۈرۈلگۈچىنىڭ ئائىلىسىگە ئۆلتۈرگۈچىدىن ئۇنىڭ قىساسىنى تەلەپ قىلىش ياكى كەچۈرۈم قىلىش ۋەياكى دىيەت ئېلىش ھوقۇقى بېرىلگەن. ئۆلتۈرۈلگۈچىنىڭ ئائىلىسىدىكىلەر ئۆلتۈرگۈچىنى جازالاشتا ھەددىدىن ئاشماسلىققا، ئۇنىڭغا ئارتۇقچە زۇلۇم قىلماسلىققا ياكى جاھىلىيەتتىكىلەرگە ئوخشاش بىر مەقتۇل (يەنى ئۆلتۈرۈلگۈچى)نىڭ قىساسى ئۈچۈن ئۆلتۈرگۈچىنىڭ ئائىلە ئەزالىرىنى ئۆلتۈرۈپ تاشلىماسلىققا بۇيرۇلغان بولۇپ، بۇنىڭغا خىلاپلىق قىلغۇچىلار ئاللاھ تائالانىڭ جازاسىغا ئۇچرايدۇ.

يېتىمنىڭ پۇل _ مېلىنى يەۋېلىشنىڭ ھاراملىقى

﴿ وَلَا تَقۡرَبُواْ مَالَ ٱلۡيَتِيمِ إِلَّا بِٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُ حَتَّىٰ يَبۡلُغَ أَشُدَّهُۥ﴾ يەنى ﴿يېتىمنىڭ مال _ مۈلۈكىگە يېقىنلاشماڭلار، بالاغەتكە يەتكەنگە قەدەر (ئۇنىڭ پايدىسى ئۈچۈن) ئەڭ ئۇيغۇن ئۇسۇلدا يېقىنلىشىش بۇنىڭدىن مۇستەسنا﴾.

ئىسلام دىنى بىزنى ئىسلامىي تەلىم _ تەربىيە ۋە ئىسلامىي گۈزەل ئەخلاق بىلەن تەربىيەلەپ يېتىشتۈرۈپ، ئالىي ھىممەتلىك قىلىپ چىقىشقا كېپىلدۇر. ھەرقانداق بىر ئادەمنىڭ پۇل _ مېلىنى ئورۇنسىز يەۋېلىش ھارام بولسىمۇ، يېتىملەرنىڭ پۇل _ مېلىنى يەۋېلىشنىڭ ھاراملىقى ناھايىتى چوڭدۇر. چۈنكى، يېتىملەر ئادەتتە يار _ يۆلەكسىز ۋە چارىسىز كېلىدۇ. مۇنداق چارىسىزلەرنى بوزەك قىلىپ، ئۇلارنىڭ پۇل _ مېلىنى ئورۇنسىز خەجلىۋېلىش تولىمۇ نامەردلىكتۇر ۋە ئېغىر گۇناھتۇر. شۇڭا ئۇنىڭ گۇناھى ئاللاھ تائالانىڭ دەرگاھىدا ناھايىتى چوڭ، جازاسى تولىمۇ ئېغىردۇر.

 يېتىملەرگە ھامىي بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئاتا _ ئانىسىدىن قالغان ياكى بىراۋلار تەرىپىدىن ئاتىۋېتىلگەن مال _ مۈلۈكىنى ساقلاشقا ئىگە بولغانلارنىڭ خىيانەت قىلىپ، ئۇلارنىڭ پۇل _ مېلىنى يېۋېلىشى خۇددى ئوتنى يېگەنگە ئوخشاش بولۇپ، بۇ ئوت ئۇنى قىيامەت كۈنى كۆيدۈرۈپ قىيناشقا يېتەرلىك ئوتتۇر. ئەمما يېتىملەرنىڭ مال _ مۈلۈكىنى يوللۇق شەكىلدە قائىدە بويىچە ئۆستۈرۈپ بېرىش ساۋابلىق ئىشتۇر.

ئەھدىگە ۋاپا قىلىشنىڭ زۆرۈرلۈكى

﴿ وَأَوۡفُواْ بِٱلۡعَهۡدِۖ إِنَّ ٱلۡعَهۡدَ كَانَ مَسۡـُٔولٗا ٣٤ ﴾ يەنى ﴿ئەھدىگە ۋاپا قىلىڭلار. چۈنكى، بېرىلگەن ۋەدىنىڭ سورىقى بار﴾.

ۋەدىگە ۋاپا قىلىش مۇسۇلمان ئادەمنىڭ ئاساسلىق سۈپەتلىرىدىن بىرى بولغىنىدەك، ۋەدىگە خىلاپلىق قىلىش ئەڭ يامان رەزىللىكلەردىن بىرى ۋە مۇناپىقلىقنىڭ ئالامىتىدۇر. ئەپسۇسكى، ھازىرقى مۇسۇلمانلارنىڭ ئارىسىدا ۋەدىسىگە ۋاپا قىلىش، ۋاقىتقا رىئايە قىلىش، راست سۆزلەش ۋە ئىشنى قېتىرقىنىپ قىلىش دېگەندەك گۈزەل ئەخلاق ئۆرنەكلىرىنى تاپقىلى بولمايدۇ. چۈنكى بىزدە ۋەدىگە خىلاپلىق قىلىش ئادەتتىكى ئىشقا ۋە نورمال بىر ئادەتكە ئايلىنىپ قالغان. ھالبۇكى، بىزنىڭ دىنىمىز ئىماندىن كېيىنلا ئەخلاققا بۇيرۇيدۇ. ۋەدىگە ۋاپا قىلىش، راست سۆزلەش ۋە ئىشنى قېتىرقىنىپ قىلىش ئىماننىڭ ئىپادىسى ۋە ئىسلام ئەخلاقىنىڭ جەۋھىرىدۇر.

ئايەتتىكى﴿بېرىلگەن ۋەدىگە ۋاپا قىلىڭلار﴾ دېگەن ئەمر ئومۇمىي ئەھدىنى كۆزدە تۇتقان بولۇپ، مەيلى ئۇ سىز بىلەن ئاللاھ تائالا ئوتتۇرىسىدىكى ئەھدە بولسۇن، مەيلى سىزنىڭ ئۆزىڭىزگە بەرگەن ئەھدىڭىز بولسۇن، مەيلى سىز بىلەن باشقىلار ئوتتۇرىسىدىكى ئەھدە بولسۇن، ھەممە ئەھدىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

تارازىنى، ئۆلچەمنى توغرا تۇتۇش

﴿ وَأَوۡفُواْ ٱلۡكَيۡلَ إِذَا كِلۡتُمۡ وَزِنُواْ بِٱلۡقِسۡطَاسِ ٱلۡمُسۡتَقِيمِۚ ذَٰلِكَ خَيۡرٞ وَأَحۡسَنُ تَأۡوِيلٗا ٣٥﴾ يەنى ﴿ سىلەر (كىشىلەرگە) ئۆلچەپ بەرگەن ۋاقتىڭلاردا تولۇق ئۆلچەڭلار ۋە توغرا تارازىدا تارتىڭلار. بۇنداق قىلىش تولىمۇ ياخشىدۇر، نەتىجە ئېتىبارى بىلەن تېخىمۇ گۈزەلدۇر ﴾.

بىزنىڭ دىنىمىز ماددىغا چوقۇنۇشنى ۋە شەخسىيەتچىلىكنى يامان كۆرىدىغان، ھەر ئىشتا ئادالەتلىك، قائىدە _ يوسۇنلۇق، ھەققانىي ۋە توغرا بولۇشقا دەۋەت قىلىدىغان ئىلغار دىندۇر. بىر نەرسە ساتقاندا ياكى سېتىپ ئالغاندا تارازىنى، كەمچەننى، ئۆلچەمنى توغرا تۇتۇش، ئالدامچىلىق قىلماسلىق، كەم تارتىپ بەرمەسلىك ياكى زىيادە تارتىپ ئېلىۋالماسلىق، ھەققانىي بولۇش قاتارلىقلار ئىمانى كامىل، گۈزەل ئەخلاقلىق مۇئمىن ئادەمنىڭ ئەڭ ئوبرازلىق سۈپەتلىرىدىن بىرىدۇر.

ھاياتلىقتىكى تەجرىبىلەر شۇنى ئىسپاتلىدىكى، تارازىنى دۇرۇس تۇتمايدىغان ساتقۇچى بەرىكەت تاپالمايدۇ ۋە كىشىلەرنىڭ ئىشەنچىسىدىن تېزلا چۈشۈپ قېلىپ زىيان تارتىدۇ. ئەمما راستچىل، ئىشەنچلىك ساتقۇچى تارازىنى دۇرۇس تۇتقانلىقى ۋە يالغان سۆزلىمىگەنلىكى ئۈچۈن بەرىكەت تاپىدۇ، ئاللاھ تائالانىڭ ھەم ئىنسانلارنىڭ نەزىرىدە قەدىر _ قىممەتلىك بولىدۇ، ئاخىرقى ھېسابتا تۈگىمەس پايدىنى ئالىدۇ، ئىشىدا راۋاج تاپىدۇ. ئەپسۇسكى، ھازىر بۇ مەسىلىدە بىز مۇسۇلمانلار غەرب ئەللىرىدىن خېلىلا تۆۋەن تۇرىمىز. ئۇلاردا ئالدامچىلىق ئاساسەن يوق دېيەرلىك. ئەمما بىزدە بۇ لەنىتى ئالدامچىلىق ھەممە ساھەلىرىمىزدە تولۇق بار. ھالبۇكى، «قۇرئان كەرىم» بىزنىڭ دەستۇرىمىزدۇر، ئۇ بىزنى بارلىق گۈزەل ئەخلاققا ۋە دۇرۇسلۇققا چاقىرىدۇ.

باشقىلارنىڭ ئەيىبىنى ئېچىشنىڭ ھاراملىقى

﴿ وَلَا تَقۡفُ مَا لَيۡسَ لَكَ بِهِۦ عِلۡمٌۚ إِنَّ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡبَصَرَ وَٱلۡفُؤَادَ كُلُّ أُوْلَٰٓئِكَ كَانَ عَنۡهُ مَسۡـُٔولٗا ٣٦ ﴾ يەنى ﴿ئۆزۈڭ بىلمەيدىغان نەرسىگە ئەگەشمە. چۈنكى، قۇلاق، كۆز، دىل قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى سوراققا تارتىلىدۇ﴾.

ئىسلام دىنىمىز بىزنى كىشىلەرنىڭ ئەيىبىنى ئاچماسلىققا، كىشىلەر توغرۇلۇق يامان ئويدا بولماسلىققا، بىلمىگەن ۋە كۆرمىگەن نەرسىنى «بىلىمەن» ۋە «كۆردۈم» دېگەن مەنىدە سۆزلىمەسلىككە بۇيرۇيدۇ. بىرەر كىشى ھەققىدە بىلمىگەن نەرسىلەرنى بىلگەنگە ئوخشاش سۆزلەش ياكى ئۇنىڭ كەمچىلىكلىرىنى، ئەيىبلىرىنى ئىزدەپ يۈرۈش تولىمۇ پەسكەشلىكتۇر ۋە ئۇچىغا چىققان رەزىللىكتۇر.

بىراۋ ھەققىدە يالغاندىن گۇۋاھلىق بېرىش ئەڭ كەچۈرۈلمەس جىنايەت بولۇپ، ئاللاھ تائالا قىيامەت كۈنى مۇنداق ئادەمگە سۆز قىلمايلا ئۇنىڭ جازاسىنى ئىجرا قىلىدۇ. قىيامەت كۈنى ئىنساننىڭ تىلى، كۆزى، پۇت _ قولى ۋە بارلىق ئەزالىرى زۇۋانغا كېلىپ ئۆزىنىڭ قىلمىشلىرىنى ئىقرار قىلىدۇ، ئىگىسىنىڭ زىيىنىغا گۇۋاھلىق بېرىدۇ. شۇڭا ئۆزى بىلمىگەن نەرسىنى «بىلىمەن» دېيىش ۋە كۆرمىگەننى «كۆردۈم» دېيىش ھەم يالغانچىلىق ھەم رەزىللىكتۇر.

تەكەببۇرلۇقنىڭ يامانلىقى

﴿ وَلَا تَمۡشِ فِي ٱلۡأَرۡضِ مَرَحًاۖ إِنَّكَ لَن تَخۡرِقَ ٱلۡأَرۡضَ وَلَن تَبۡلُغَ ٱلۡجِبَالَ طُولٗا ٣٧ كُلُّ ذَٰلِكَ كَانَ سَيِّئُهُۥ عِندَ رَبِّكَ مَكۡرُوهٗا ٣٨ ﴾ يەنى ﴿ سەن زېمىندا غادىيىپ ماڭمىغىن. چۈنكى، سەن (ھاكاۋۇرلۇقتىن ئايىغىڭ بىلەن) يەرنى تېشىۋېتەلمەيسەن، (ھەرقانچە غادايساڭمۇ) ئېگىزلىكتە تاغلارغا تەڭلىشەلمەيسەن. بۇلارنىڭ ھەممىسى رەببىڭنىڭ دەرگاھىدا يامان كۆرۈلىدىغان قەبىھ ئىشلاردۇر﴾.

كىشىلەرگە چوڭچىلىق قىلىش ۋە تەكەببۇرلۇق قىلىشتىن ئىبارەت روھىي ھالەت بەزى ئادەملەر مۇپتىلا بولىدىغان يامان ئىللەتتۇر. ئەخلاقلىق ۋە دىيانەتلىك ئادەملەر ھەرگىز كىشىلەرگە چوڭچىلىق قىلمايدۇ ۋە ئۆزىنى باشقىلاردىن ئالاھىدە يۇقىرى كۆرمەيدۇ. ئاللاھ تائالا تەكەببۇرلۇقتىن توسۇشتا ئىنساننىڭ چوڭچىلىق قىلىپ، قاتتىق دەسسەپ يەرنى تېشىۋېتەلمەيدىغانلىقىنى ياكى ئېگىزلىك تالىشىپ تاغلارغا يېتەلمەيدىغانلىقىنى مىسال قىلىپ كۆرسەتكەن. دېمەك، ئىنسان ئۆزىنى ھەرقانچە چوڭ بىلىپ كەتسىمۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە چوڭ بولۇپ كېتەلمەيدۇ.

 قىسقىسى، بۈيۈكلۈك بىر ئاللاھقىلا خاس بولۇپ، ئۇ ئاللاھ تائالانىڭلا ھەققىدۇر. شۇڭا ئاللاھ تائالادىن ئۇنى تالىشىشقا ئۇرۇنغۇچىلار ئەڭ ئىبرەتلىك ھالدا جازالىنىدۇ ۋە خارلىنىدۇ. بۇ تارىخنىڭ يەكۈنىدۇر. ئۆزىنى مىسىر خەلقىنىڭ ئىلاھى دەۋالغان پىرئەۋننىڭ سۇدا غەرق قىلىنىپ، جەسىتى مۇتەكەببىرلەرگە ئىبرەت بولۇشى ئۈچۈن، خۇددى سەجدە قىلغان ئادەمنىڭ شەكىلدە ئېگىلگىنىچە قېتىپ قالغانلىقى ۋە لوندوندىكى تەبىئەت مۇزېيىدا شۇ پېتى ساقلىنىۋاتقانلىقى بۇنىڭ مىسالىدۇر. پىرئەۋننىڭ بۇنداق قېتىپ قالغانلىقى ئۆز ئىختىيارى بىلەن ئاللاھ تائالاغا سەجدە قىلمىغان بەدەننى ئاللاھ تائالانىڭ مەجبۇرىي ھالدا ئۆزىگە سەجدە قىلدۇرىدىغانلىقىنى ئىپادىلەپ بېرىدىغان بىر مەنزىرىدۇر.

﴿ كُلُّ ذَٰلِكَ كَانَ سَيِّئُهُۥ عِندَ رَبِّكَ مَكۡرُوهٗا ٣٨ ﴾ يەنى ﴿ بۇلارنىڭ ھەممىسى رەببىڭنىڭ دەرگاھىدا يامان كۆرۈلىدىغان قەبىھ ئىشلاردۇر﴾.

يۇقىرىقىلارنىڭ ھەممىسى ئەقىل ۋە دىن بىردەك رەت قىلىدىغان قەبىھ قىلمىشلار بولۇپ، ئۇلار ئاللاھ تائالانىڭ، ساپ تەبىئەتلىك ئىنسانلارنىڭ نەزىرىدە بىردەك يامان كۆرۈلىدىغان ۋە ئاللاھ تائالا توسقان يامان قىلىقلاردۇر.

﴿ ذَٰلِكَ مِمَّآ أَوۡحَىٰٓ إِلَيۡكَ رَبُّكَ مِنَ ٱلۡحِكۡمَةِۗ وَلَا تَجۡعَلۡ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ فَتُلۡقَىٰ فِي جَهَنَّمَ مَلُومٗا مَّدۡحُورًا ٣٩﴾ يەنى ﴿بۇلار رەببىڭ ساڭا ۋەھيى قىلغان ھېكمەتلەرنىڭ بىر قىسمىدۇر، ئاللاھقا باشقا مەبۇدنى شېرىك قىلمىغىن، بولمىسا مالامەت قىلىنغان، (ئاللاھنىڭ رەھمىتىدىن) قوغلانغان ھالدا جەھەننەمگە تاشلىنىسەن﴾.

ئى پەيغەمبەر! يۇقىرىقى بايانلار رەببىڭ ساڭا ۋەھيى يولى بىلەن بىلدۈرگەن ھېكمەتلەرنىڭ بىر قىسمىدۇر. مۇشۇنداق ئادىل قانۇن _ تۈزۈم ۋە مۇستەھكەم ئىنتىزام بىلەن ياشايدىغان جەمئىيەت راستتىنلا پەيلاسوپلار ئارمان قىلغان، ئىسلاھاتچىلار خەرىتىسىنى سىزغان، ھازىرقى ئىنسانلار جەمئىيىتى موھتاج بولۇۋاتقان، ئۈلگىلىك ۋە پەزىلەتلىك جەمئىيەت ئەمەسمۇ؟! ئىسلامىي جەمئىيەت ئەنە شۇنداق بولىدۇ. ئىسلام دىنى مۇشۇنداق بىر ئېسىل جەمئىيەتنى بەرپا قىلىش ئۈچۈن ئىنسانلارنى تەربىيەلەپ يېتىشتۈرىدۇ.

ئەھۋال بۇنداق ئىكەن، ئى ئىنسان! سەن يېگانە ياراتقۇچى ئىگەڭ ئاللاھ تائالاغا ساختا مەبۇدلاردىن ھېچبىرىنى شېرىك قىلىۋالمىغىن، ئەگەر شۇنداق قىلساڭ، سەن چوقۇم پەرىشتىلەرنىڭ ۋە ئىنسانلارنىڭ لەنىتىگە ئۇچرىغان، ئاللاھ تائالانىڭ رەھمىتىدىن يىراق قىلىنغان ھالدا دوزاخقا تاشلىنىسەن ۋە دوزاختا خۇددى ئۇنتۇلۇپ قالغان ئادەمدەكلا مەڭگۈلۈك قالىسەن.

ئاللاھ تائالاغا ساختا ئىلاھلارنى شېرىك قىلىۋېلىشتىن مەنئى قىلىشنىڭ تەكرارلىنىشى تەۋھىد ئەقىدىسىنىڭ مۇھىملىقى ۋە تەۋھىدسىز قىلىنغان ئەمەل _ ئىبادەتلەرنىڭ بىكار ئىكەنلىكىنى تەكىتلەش ئۈچۈندۇر. چۈنكى، ئاللاھ تائالاغا خالىس قىلىنمىغان ھېچ قانداق ئەمەل _ ئىبادەت ئاللاھ تائالانىڭ دەرگاھىدا قوبۇل بولمايدۇ.

﴿ أَفَأَصۡفَىٰكُمۡ رَبُّكُم بِٱلۡبَنِينَ وَٱتَّخَذَ مِنَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ إِنَٰثًاۚ إِنَّكُمۡ لَتَقُولُونَ قَوۡلًا عَظِيمٗا ٤٠﴾ يەنى ﴿ئەجىبا، ئاللاھ سىلەرگە ئوغۇللارنى خاس قىلىپ، پەرىشتىلەرنى ئۆزىنىڭ قىزلىرى قىلىۋالغانمۇ؟ شەكسىزكى، سىلەر ئېغىر بىر سۆزنى قىلىۋاتىسىلەر﴾.

«قۇرئان كەرىم» ئىنسانلارنى تەۋھىد ئەقىدىسىدە چىڭ تۇرۇشقا بۇيرۇپ، شېرىكتىن توسقاندىن كېيىن، ئاللاھ تائالانىڭ بالىسى بار دەيدىغانلارغا رەددىيە بەرگەن ۋە ئاللاھ تائالانىڭ بالىسى يوقلۇقىنى قايتا تەكىتلىگەن. مۇشرىك ئەرەبلەر ئوغۇللارنى ئۆزلىرىگە تەۋە قىلىپ، قىزلارنى ئاللاھ تائالاغا مەنسۇپ قىلاتتى ۋە «پەرىشتىلەر ئاللاھنىڭ قىزلىرىدۇر» دەيتتى. «قۇرئان كەرىم» بۇنداق باتىل سۆزلەرنى قىلىشنىڭ ناھايىتى ئېغىر گۇناھ ۋە ئاللاھ تائالاغا تۆھمەت قىلغانلىق ئىكەنلىكىنى بۇ يەردە قايتا ئەسكەرتكەن. رەببىڭلار سىلەرگە ئوغۇللارنى بېرىپ، پەرىشتىلەرنى ئۆزىنىڭ قىزلىرى سۈپىتىدە ئېلىپ قالدىمۇ؟ بۇ نېمىدېگەن يامان بوھتان؟ سىلەر ئوغۇللارنى ياخشى كۆرۈپ، قىزلارنى يامان كۆرگەنلىكىڭلار ئۈچۈن شۇنداق تەقسىماتنى ئويدۇرۇپ چىقتىڭلارمۇ؟ بۇ نېمىدېگەن ناھەق تەقسىمات؟

﴿ وَلَقَدۡ صَرَّفۡنَا فِي هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانِ لِيَذَّكَّرُواْ وَمَا يَزِيدُهُمۡ إِلَّا نُفُورٗا ٤١ ﴾ يەنى ﴿شەكسىزكى، ئۇلارنى ئىبرەت ئالسۇن دەپ، بۇ قۇرئاندا (ھەر خىل مەزمۇنلارنى) تۈرلۈك شەكىلدە بايان قىلدۇق، بىراق بۇ ئۇلارغا (ھەقىقەتتىن) تېخىمۇ يىراقلىشىشتىن باشقىسىنى زىيادە قىلمايۋاتىدۇ﴾.

ئاللاھ تائالا يۇقىرىقى بايانلاردىن كېيىن، بەندىلىرىگە ئاتا قىلغان كاتتا نېمەتلىرىنى ئۇلارغا ئەسلىتىپ دەيدۇكى، بىز ئىنسانلارنى ۋەز _ نەسىھەت ئالسۇن دەپ، ئۇلارغا بۇ «قۇرئان كەرىم»دە تۈرلۈك مەزمۇنلارنى ھەرخىل شەكىل ۋە تۈرلۈك ئۇسلۇبلاردا تەپسىلىي بايان قىلدۇق. لېكىن بۇ قىلغانلىرىمىز كۇفرىلىقنى تاللاش ئارقىلىق ئۆزىگە زۇلۇم قىلغۇچىلارنىڭ ھەقىقەتتىن تېخىمۇ يىراقلاپ كېتىشىگە، تېخىمۇ تەرسالىق قىلىشىغا ۋە يەر يۈزىدە تېخىمۇ چوڭلۇق قىلىشىغا سەۋەب بولۇشتىن باشقىسىغا يارىمايۋاتىدۇ. ئەمما ئۇلارنىڭ جازاسى قىزىتىلغان ئوتتىن ئىبارەت بولىدۇ.

مۇھىم نۇقتىلىرى

1. ئەمەللەرنىڭ ئەڭ كاتتىسى ئاللاھ تائالاغا ئىبادەت قىلىش ۋە ئاتا _ ئانىغا ياخشى خىزمەت قىلىشتۇر. چۈنكى، ئىنساننىڭ ئۈستىدىكى ھەقلەرنىڭ ئەڭ ئالدىنقىسى ئۆزىنى ياراتقان ۋە پەرۋىش قىلىپ تۇرۇۋاتقان ياراتقۇچىسىنىڭ ھەققىنى ئادا قىلىش، ئاندىن ئاتا _ ئانىسىنىڭ ھەققىنى ئادا قىلىشتۇر.

2. ئاللاھ تائالادىن ئاتا _ ئانىسىغا مەغپىرەت ۋە رەھمەت تىلەش ھەربىر پەرزەنتنىڭ مەجبۇرىيىتىدۇر

3. ھەر ئىشنى ئاللاھ تائالا مېنى كۆرۈپ تۇرىدۇ، دېگەن ئېتىقاد بىلەن قېتىرقىنىپ قىلىش ۋە كۆڭۈلدە ھېچبىر مۇسۇلمانغا قارىتا يامانلىق ساقلىماسلىق مۇئمىنلىكنىڭ تەلەپلىرىدىن بىرىدۇر.

4. ئاللاھ تائالا ھەرقانداق ئادەمنىڭ تەۋبىسىنى قوبۇل قىلىدۇ. تەۋبىنىڭ ئىشىكى تا قىيامەتكىچە ياكى ئادەم سەكراتقا چۈشۈپ قالغۇچە ئوچۇقتۇر. سەكراتقا چۈشكەن كىشىنىڭ تەۋبىسى ۋە ئېيتقان ئىمانى قوبۇل ئەمەس.

5. ئۇرۇق _ تۇغقانچىلىقنى داۋاملاشتۇرۇش، يېتىم _ يېسىرلارنىڭ، يوقسۇللارنىڭ ھالىدىن خەۋەر ئېلىش ۋە ئۇلارغا ماددىي ياردەمدە بولۇش ھەربىر مۇسۇلمان ئۈچۈن پەرزدۇر.

6. ئىسراپچىلىققا قارشى تۇرۇش مۇسۇلماننىڭ شوئارىدۇر. پۇل _ مالنى ھارام يوللارغا خەجلەش ئىسراپخورلۇقنىڭ ئەڭ يامان تۈرىدۇر.

7. ھاجەتمەنلەرگە بېرىش ئۈچۈن ھېچنەرسە تاپالمىغان ئادەمنىڭ ئۇلارغا چىرايلىق سۆز بىلەن تەسەللى بېرىشى سەدىقىنىڭ ئورنىدا تۇرىدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: «الكَلِمَةُ الطَّيِّبَةُ صَدَقَةٌ» يەنى«چىرايلىق سۆزدە سەدىقىنىڭ ساۋابى بار»([15]) دەپ كۆرسەتكەن.

8. ھەددىدىن زىيادە بېخىللىق قىلىش چەكلەنگەندەك، ئىسراپچىلىق قىلىشمۇ ھارامدۇر.

9. پېقىرلىقتىن قورقۇپ قورساقتىكى بالىنى ئېلىۋېتىش ھارامدۇر. ئەمما شەرىئەتتە (فىقھىدا) يول قويغان دائىرىدە يېتەرلىك ۋە قايىل قىلارلىق سەۋەبلەر بولسا ھامىلىدارلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا بولىدۇ.

10. نامەھرەملەرگە تىكىلىپ قاراش، زۆرۈرىيەتسىز سۆز قىلىش قاتارلىق زىناغا ئېلىپ بارىدىغان مۇقەددىمىلەرنىڭ ھەممىسى ھارامدۇر.

11. ناھەق ئادەم ئۆلتۈرۈش ئەڭ ئېغىر جىنايەتتۇر. بىرەر مۇئمىن ئادەمنىڭ قېنىنى ناھەق ئېقىتقان ۋە ئېقىتىشقا سەۋەب بولغان ئادەمنىڭ ئورنى جەھەننەم بولىدۇ.

12. يېتىمنىڭ ھەققىنى يەۋېلىش ئەڭ چوڭ ھاراملاردىن بولۇپ، يېتىم بالىلارنىڭ پۇل _ مېلىنى بۇزۇپ چېچىش، ياخشى مۇھاپىزەت قىلماسلىق، شەخسىي مەنپەئەتى ئۈچۈن ئىشلىتىش ئۇنى يەۋالغانغا ئوخشاشتۇر.

13. ۋەدىگە ۋاپا قىلىش، بەرگەن سۆزنى تۇتۇش ئىنتايىن زۆرۈر بولۇپ، بۇ مۇئمىنلىكنىڭ ئىپادىسىدۇر. ئەكسىچە قىلىش مۇناپىقلىقنىڭ ئالامەتلىرىدىندۇر.

14.تارازىدا تارتىپ ساتقاندا كەم بېرىش ياكى ئالغاندا زىيادە ئېلىۋېلىش ئەڭ چوڭ ھارام ئىشلاردىن سانىلىدۇ.

15. ئۆزىنى چوڭ تۇتۇش، كىشىلەرنى كۆزگە ئىلماسلىق ئاللاھ تائالانىڭ ۋە ئىنسانلارنىڭ لەنىتىگە ئۇچراشقا سەۋەب بولىدىغان يامان قىلىقتۇر.

16. ئاللاھ تائالانى ئۇنىڭ شەنىگە لايىق كەلمەيدىغان سۈپەتلەر بىلەن سۈپەتلەش ئاللاھ تائالاغا شېرىك كەلتۈرگەنلىكتۇر.

([1]) جاھىلىيەت دەۋرىدىكى بىر قىسىم ئەرەبلەر نامراتلىقتىن ياكى قىزلىرىنىڭ ئەسىرگە ئېلىنىپ ئۆزلىرىنى نومۇسقا قويۇشىدىن ئەنسىرەپ، قىزلىرىنى كىچىك چېغىدىلا تىرىك تۇرغۇزۇپ كۆمۈۋېتەتتى.
([2]) بۇ پەرىشتىلەر ئاللاھنىڭ قىزلىرى دېگۈچىلەرگە قارىتىلغان.
([3]) سەجدە سۈرىسى7-ئايەت.
([4]) «صحيح مسلم» 1- توم، 39- بەت، 9- ھەدىس.
[5] ئىسرا سۈرىسى: 22- ئايەت.
([6]) لۇقمان سۈرىسى:14-ئايەت.
([7]) «السنن الصغرى للنسائي» 6-توم، 10-بەت، 3103 –ھەدىس.
([8]) رۇم سۈرىسى:54-ئايەت.
([9]) شۇرا سۈرىسى:27 _ ئايەت.
([10]) ئەنئام سۈرىسى151 _  ئايەت.
[11]  سەجدە سۈرىسى9-ئايەت
([12]) ئىنفىتار سۈرىسى7-ئايەت
([13]) دوكتور ئابدۇلجەۋۋاد ساۋىي، مەككە مۇكەررەمەدىكى« قۇرئان ۋە سۈننەت مۆجىزىلىرىنى تەتقىق قىلىش خەلقئارالىق كومىتېتى»نىڭ تور بېتىدىن.
([14]) نۇر سۈرىسى:3 _  ئايەت.
([15]) «صحيح البخاري» 8-توم، 11-بەت.